4 Μύθοι για τη Θεωρία της Εξέλιξης των Ειδών

In Άλλα θέματα, Επιστήμη, Μύθοι by Θοδωρής Μαγουλάς19 Comments

150 χρόνια έχουν περάσει από τότε που ο Κάρολος Δαρβίνος εξέδωσε το βιβλίο του “On The Origin of Species” όπου έβαζε τις βάσεις για ίσως τη μεγαλύτερη ανακάλυψη στην ιστορία της ανθρωπότητας και της επιστήμης! Με αυτό το βιβλίο μας εξηγούσε με ποιό τρόπο εξελίσσεται η ζωή, και για πρώτη φορά παρουσίασε την ιδέα της “φυσικής επιλογής”, τη διαδικασία με την οποία τα διάφορα πλάσματα καταφέρνουν να επιβιώσουν ή όχι.

Δεν θα μπω στη διαδικασία να περιγράψω τη θεωρία της εξέλιξης και τί λέει για τη ζωή στον πλανήτη, αν και βρίσκω το θέμα ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σε όλη την επιστήμη. Όποιος θέλει να μάθει περισσότερα εδώ θα μπορέσει να βρει πάρα πολλές πληροφορίες γραμμένες με εύκολο τρόπο για όλους, ακόμα και τους άσχετους σαν εμένα.

Σήμερα λοιπόν θα ασχοληθούμε με 4 μύθους που επιμένουν να κυκλοφορούν και να ακούγονται παρόλο που όχι απλώς δεν ισχύουν, αλλά με απλή κατανόηση της θεωρίας βλέπουμε αμέσως πόσο λανθασμένοι είναι. Αλλά στην Ελλάδα η θεωρία της εξέλιξης είναι στο τέλος κάποιου βιβλίου βιολογίας του λυκείου, συνήθως δεν προλαβαίνουν οι καθηγητές να τη διδάξουν πριν τελειώσει η χρονιά και αυτό σίγουρα είναι σύμπτωση μιας και η εκκλησία της Ελλάδας σε καμία περίπτωση δεν σπρώχνει προς αυτή τη κατεύθυνση.

Μύθος 1: Η θεωρία της εξέλιξης είναι απλώς αυτό, μια ακόμα θεωρία.

5b7b633f2ad7a7e3245880b2dbcba3a1_answer_2_xlargeΤο ακούμε συχνά αυτό και οφείλεται στο γεγονός πως η πλειοψηφία του κόσμου χρησιμοποιεί τη λέξη θεωρία για να περιγράψει μια υπόθεση ή μια “μαντεψιά” όπως όταν κάποιος βλέπει μια φωτεινή σφαίρα να διασχίζει τον ουρανό και υποθέτει, θεωρεί, πως αυτό είναι ένα εξωγήινο διαστημόπλοιο. Αυτή η χρήση της λέξης θεωρία βέβαια απέχει πολύ από την επιστημονική που είναι μια λογική, τεσταρισμένη, καλά υποστηριζόμενη εξήγηση για μια σειρά φυσικών γεγονότων.

Αν και οι αποδείξεις για την εξέλιξη των ειδών δεν έρχονται κατά βάση από το εργαστήριο, το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τη γεωλογία όπου ο επιστήμονας δεν μπορεί να γυρίσει πίσω στο χρόνο για να δει τη δημιουργία του φλοιού της γης, ή στη κοσμολογία όπου ο αστρονόμος δεν μπορεί να δει τη δημιουργία μιας μαύρης τρύπας. Υπάρχουν βέβαια και οι εξαιρέσεις όπως το πείραμα του Richard Lenski με τα βακτήρια e-coli όπου παρατηρήθηκε εξέλιξη του είδους μέσα στο εργαστήριο. Ένα πείραμα, έργο τέχνης, το οποίο προτείνω να το διαβάσει όποιος θέλει να δει πως γίνεται ένα πραγματικά επιστημονικό πείραμα.

Μύθος 2: Η σκάλα της προόδου

Ένα συνηθισμένο λάθος που γίνεται με την εξέλιξη είναι πως ο κόσμος την μπερδεύει με την πρόοδο. Με αυτή τη λογική λοιπόν, αν εμείς είμαστε ο τελευταίος, μέχρι τώρα, πίθηκος σε μια μεγάλη σκάλα γεμάτη πιθήκους, αυτό σημαίνει πως είμαστε ο πιο “προχωρημένος”, το “πιο καλό μοντέλο”. Αυτή η λογική είναι λανθασμένη και προκύπτει από άγνοια για την θεωρία της εξέλιξης.

laddervstreeΣτα πλάσματα, οι μεταλλάξεις των γονιδίων γίνονται τυχαία και είναι αποτέλεσμα κακής αντιγραφής. Δηλαδή, κατά την αναπαραγωγή, το DNA του ενός πλάσματος αντιγράφεται προκειμένου να χρησιμοποιηθεί από το άλλο που θα γεννηθεί. Ένα από τα γονίδια αντιγράφεται λάθος και αυτό είναι μια μετάλλαξη (είμαστε όλοι μεταλλαγμένοι!!). Η μετάλλαξη αυτή μπορεί να είναι θετική για το πλάσμα (πχ πιο πολύ ασβέστιο στα δόντια), αρνητική (πχ λιγότερο ασβέστιο στα κόκαλα), ή αδιάφορη, δηλαδή να μην το επηρεάζει καθόλου. Αν η αλλαγή αυτή δώσει τη δυνατότητα στο ζώο να τραφεί καλύτερα και να γίνει πιο δυνατό, τότε αυτό θα έχει περισσότερες πιθανότητες να αναπαραχθεί και θα μεταφέρει το μεταλλαγμένο γονίδιο στους απογονούς του. Αυτό δεν σημαίνει πως το ζώο αυτό είναι πιο “προχωρημένο”. Είναι απλώς διαφορετικό.

Έτσι και οι μεταλλάξεις από τις όποιες προέκυψε ο άνθρωπος. Δεν τον έκαναν ανώτερο με κάποιο τρόπο, απλώς του έδωσαν άλλα εργαλεία επιβίωσης από αυτά που είχαν οι άλλοι πίθηκοι και έτσι κέρδισε κάποιο πλεονέκτημα.

Αλλά η διαδικασία της εξέλιξης και η φυσική επιλογή του πιο καλά προσαρμοσμένου ζώου δεν είναι ούτε συνειδητή, ούτε και “βλέπει το μέλλον”. Η μετάλλαξη θα πρέπει να προσφέρει κάτι θετικό στο πλάσμα την ίδια στιγμή που γίνεται, αλλιώς δε θα αλλάξει τίποτα.

Οι αλλαγές δεν προκύπτουν από πιέσεις της φύσης, πχ η πολική αρκούδα δεν έγινε άσπρη για να ταιριάζει με το χιόνι, αλλά έγινε άσπρη και ανακάλυψε πως κρύβονταν καλύτερα στο χιόνι, πως ήταν καλύτερα προσαρμοσμένη σε αυτό. Είναι λογικό να υποθέσουμε πως η μετάλλαξη του άσπρου τριχώματος μπορεί να εμφανίστηκε και σε άλλες αρκούδες που όμως να μην τους προσέφερε τίποτα μιας και ζούσαν μέσα στο πράσινο-καφέ δάσος και μάλιστα να τους δημιούργησε πρόβλημα και να πέθαναν ακριβώς από αυτό το λόγο.

Να σημειώσουμε πως οι περισσότερες μεταλλάξεις δεν έχουν καμία απολύτως συνέπεια.

Μύθος 3: Ο χαμένος κρίκος (The missing link)

Αν υπάρχει μια ιδέα που έχει κυριαρχήσει είναι αυτή του χαμένου κρίκου. Δηλαδή το ζώο που βρίσκεται μεταξύ δύο άλλων αλλά το οποίο δεν έχουμε βρει ακόμα. Πολλοί είναι αυτοί που λένε πως δεν έχει αποδειχθεί πως ο άνθρωπος είχε κοινό πρόγονο με τους πίθηκους διότι δεν έχουμε βρει το ενδιάμεσο πλάσμα, “εκτός και αν μου λες πως μια μέρα ξαφνικά, από μια ένα θηλυκό πίθηκο, γεννήθηκε ο πρώτος άνθρωπος όπως είναι σήμερα”, μου λένε με ύφος 1000 Καρδιναλίων. Πάλι έχουμε άγνοια της θεωρίας της εξέλιξης.

missing_link_clΌπως είπα πιο πάνω, ο άνθρωπος δεν κατάγεται από τον πίθηκο αλλά έχει ένα κοινό πρόγονο με αυτόν. Πριν από μερικά εκατομμύρια χρόνια, υπήρχε ένα πλάσμα που έμοιαζε πιο πολύ με πίθηκο και λιγότερο με άνθρωπο, το οποίο μεταλλάχθηκε σταδιακά σε όλους τους πιθήκους που έχουμε σήμερα και στον άνθρωπο.

Αλλά η ιδέα του χαμένου κρίκου δεν ευσταθεί διότι κανένα νέο είδος δεν γεννιέται από ένα άλλο έτσι ξαφνικά. Η εξέλιξη των ειδών και η φυσική επιλογή παίρνουν χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια για να προκαλέσουν τις αλλαγές που βλέπουμε γύρω μας. Άρα, κάποια στιγμή, ο κοινός αυτός πρόγονος γέννησε ένα μωράκι που του έμοιαζε σε όλα εκτός από ένα γονίδιο που το άλλαζε με κάποιο τρόπο. Αυτό το μωράκι όταν μεγάλωσε θα μπορούσε να ζευγαρώσει με τα άλλα πλάσματα του ίδιου είδους, αλλά σταδιακά, και μετά από άλλες μεταλλάξεις, και αρκετά χρόνια, έγινε ένα διαφορετικό είδος με άλλα χαρακτηριστικά το οποίο δεν θα μπορούσε πλέον να ζευγαρώσει με το αρχικό είδος.

Είναι πολύ δύσκολο να ορίσουμε που αλλάζει το ένα χρώμα στο άλλο, αλλά σε βάθος χρόνου η αλλαγή είναι εμφανής.

Είναι πολύ δύσκολο να ορίσουμε που αλλάζει το ένα χρώμα στο άλλο, αλλά σε βάθος χρόνου η αλλαγή είναι εμφανής.

Συνεπώς από την παραπάνω διαδικασία καταλαβαίνουμε πως δεν υπάρχουν ξεκάθαρα βήματα στην εξέλιξη τα οποία μπορείς να τα ξεχωρίσεις. Η διαδικασία μπορεί να παρομοιαστεί με αυτή που περνάει ένα μωρό για να γίνει ενήλικας. Ας πούμε πως παίρνουμε κάθε μέρα φωτογραφία ένα μωρό μερικών ημερών και συνεχίζουμε να φωτογραφίζουμε μέχρι αυτό το μωρό να γίνει ένας ενήλικας 50 ετών. Αν κοιτάξουμε την πρώτη και τη τελευταία φωτογραφία θα δούμε τεράστια διαφορά. Το ίδιο θα γίνει αν δούμε τις φωτογραφίες της πρώτης ημέρας και μιας άλλης μερικά χρόνια αργότερα. Αλλά αν δούμε τη κάθε μία φωτογραφία, τη μία μετά την άλλη, δεν θα μπορέσουμε να δούμε καμία αλλαγή. Η φωτογραφία της “μέρας 2″ θα είναι ίδια με τη φωτογραφία της “μέρας 1″ και της μέρας 3″.

Το ίδιο γίνεται με την εξέλιξη των ειδών. Η μια μετάλλαξη στην άλλη δεν φέρνει μεγάλες αλλαγές, αλλά όλες οι μεταλλάξεις συσσωρευμένες, στο βάθος του χρόνου, δημιουργούν τα εκατομμύρια διαφορετικά πλάσματα που βλέπουμε γύρω μας.

Για αυτό το λόγο η ιδέα του χαμένου κρίκου είναι λανθασμένη.

Μύθος 4: Ο δυνατότερος επιβιώνει.

Σε αυτή την ιδέα έχει βασιστεί και ο κοινωνικός Δαρβινισμός που λέει το ίδιο μόνο που εφαρμόζεται στους ανθρώπους αποκλειστικά και έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές ως δικαιολογία για τη δολοφονία ανθρώπων που δεν είχαν τα “επιθυμητά” χαρακτηριστικά.

Αλλά η θεωρία της εξέλιξης δεν έχει καμία σχέση με τον κοινωνικό Δαρβινισμό και μάλιστα πουθενά δεν λέει πως ο δυνατότερος επιβιώνει. Η επιβίωση δεν είναι θέμα δύναμης, όπως την καταλαβαίνουμε στην πιο απλή μορφή της (μεγαλύτεροι μύες που σηκώνουν μεγαλύτερα βάρη) και εδώ είναι που ο μύθος αυτός δημιουργεί προβλήματα.

127891,xcitefun-animal-fighting-9Στη φύση έχουμε πάρα πολλά παραδείγματα όπου ο δυνατότερος δεν επιβιώνει απαραίτητα. Αν το καλοσκεφτούμε, ακόμα και τα περισσότερα σκυλιά είναι δυνατότερα από εμάς, αλλά δεν μπορούμε να ισχυριστούμε με επιτυχία πως αυτά έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης, σίγουρα όχι στον κόσμο που ζούμε τα τελευταία 10-20 χιλιάδες χρόνια.

Ας το δούμε όμως πιο ρεαλιστικά. Αν ένα ζώο αποκτούσε μια μετάλλαξη που έκανε τους μύες του μεγαλύτερους, αυτό δεν είναι απαραίτητα καλό για αυτό. Μεγαλύτεροι μύες χρειάζονται περισσότερη ενέργεια για να χτιστούν και να διατηρηθούν. Όταν στη φύση κάτι μεγαλώνει, τότε κάτι άλλο μικραίνει. Έτσι λοιπόν ένας αρουραίος που έχει πιο δυνατά δόντια από έναν άλλο, μπορεί να είναι σε καλύτερη θέση να σκοτώσει το θήραμα, αλλά το επιπλέον ασβέστιο στα δόντια πάρθηκε από τα κόκαλα που έτσι έγιναν πιο εύθραυστα. Συνεπώς δυνατότερα δόντια δεν σημαίνει και μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης.

Αντιθέτως, η θεωρία της εξέλιξης δεν μιλάει για τον δυνατότερο αλλά αυτόν που έχει προσαρμοστεί καλύτερα στο περιβάλλον. Στην πραγματικότητα κανένα χαρακτηριστικό από μόνο του δεν εγγυάται επιβίωση. Η εξυπνάδα από μόνη της δεν αρκεί, όπως δεν αρκεί η ταχύτητα, ή η αντοχή στο κρύο, ή οτιδήποτε άλλο. Η επιβίωση εξαρτάται από όλα τα χαρακτηριστικά που έχει ένα πλάσμα αλλά και από τις συνθήκες του περιβάλλοντος. Ένα ζώο που είναι τέλειο να ζει στην έρημο μάλλον θα πεθάνει σε μια ζούγκλα και το αντίστροφο.

Αυτός που επιβιώνει δεν είναι απαραίτητα ο πιο δυνατός, αλλά αυτός που έχει τα χαρακτηριστικά που ταιριάζουν περισσότερο στις συνθήκες στις οποίες ζει.

Συμπέρασμα

Οι παραπάνω μύθοι είναι αποτέλεσμα άγνοιας σχετικά με τη θεωρία της εξέλιξης και, όπως όλοι οι μύθοι που θεωρούνται αληθινοί, εμποδίζουν στη σωστή κατανόηση του θέματος και μάλιστα μπορεί να δημιουργήσουν και προβλήματα, όπως είδαμε και για την περίπτωση του κοινωνικού Δαρβινισμού.

Η ενημέρωση και η γνώση από το σχολείο είναι βασικές αρχές αλλά από εκεί και πέρα εξαρτάται από εμάς να ψάξουμε να βρούμε μια αξιόπιστη πηγή και να γεμίσουμε τα κενά της γνώσης μας, ειδικά σε ένα τόσο κομβικό θέμα όπως η εξέλιξη των ειδών.

Στην εποχή του διαδίκτυου δεν υπάρχουν δικαιολογίες για την άγνοια.

Greek Skeptic

Πηγές:

  • Brooks, D.J. 2001. Substantial numbers of Americans continue to doubt evolution as explanation for origins of humans. The Gallup Organization.
  • Broom, R. 1950. Finding the Missing Link. London: Watts & Co.
  • Butterfield, H. 1965. The Origins of Modern Science. New York: MacMillan.
  • CBS News Polls. 2004. Creationism trumps evolution. CBSNEWS.com. Διαθέσιμο εδώ.
  • Commager, H.S. 1965. The Nature and Study of History. Columbus, Ohio: Charles E. Merrill Books.
  • Dobzhansky, Theodosius. 1973. Nothing in biology makes sense except in the light of evolution. The American Biology Teacher 35:125-129.
  • Jackson, J., M. Kirby, W. Berger, K. Bjorndal, L. Botsford, et al. 2001. Historical overfishing and the recent collapse of coastal ecosystems. Science 297:629-637.
  • Lin, Q., Q. Chen, L. Lin, and J. Zhou. 2004. The Promoter Targeting Sequence mediates epigenetically heritable transcription memory. Genes & Development18: 2639-2651.
  • Mallet, J. 1995. A species definition for the modern synthesis. Trends in Ecology and Evolution 10:294-299.
  • National Science Board. 2000. Science and Engineering Indicators. Washington, D.C. US Government Printing Office.
  • Petren, K., B.R. Grant, and P.R. Grant. 1999. A phylogeny of Darwin’s finches based on microsatellite DNA length variation. Proceedings of the Royal Society of London B266: 321-329.
  • Shanahan, T. 2004. The Evolution of Darwinism: Selection, Adaptation and Progress in Evolutionary Biology. New York: Cambridge University Press.
  • Strickberger, M.W. 1985. Genetics. New York: Macmillan.
  • Suplee, C. 1999. Fossil find may be that of humans’ immediate predecessor. The Washington Post, April 23. pp. A3, A11.
  • Wilson, E.O. 1977. Sociobiology. Harvard, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.
  • Sullivan C. and Smith C., June 2005, Getting the Monkey of Darwin’s Back: 4 popular myths about evolution Retrieved from: http://www.csicop.org/si/show/getting_the_monkey_off_darwins_back/
Θοδωρής Μαγουλάς

Θοδωρής Μαγουλάς

Αρθρογράφος - Ερευνητής
Θοδωρής Μαγουλάς

Latest posts by Θοδωρής Μαγουλάς (see all)

  • greekinfo

    Είναι η εξέλιξη πράγματι επιστημονική;

    Η «επιστημονική μέθοδος» έχει ως εξής: Παρατηρείτε τι συμβαίνει· με βάση αυτές τις παρατηρήσεις, διατυπώνετε μια θεωρία για το τι μπορεί να ισχύει· δοκιμάζετε τη θεωρία με περαιτέρω παρατηρήσεις και με πειράματα· και προσέχετε να δείτε αν οι προβλέψεις που βασίζονται στη θεωρία εκπληρώνονται. Ακολουθούν άραγε αυτή τη μέθοδο εκείνοι που πιστεύουν και διδάσκουν την εξέλιξη;

    Ο αστρονόμος Ρόμπερτ Τζάστροου λέει: «Προς μεγάλη τους απογοήτευση [οι επιστήμονες] δεν έχουν κάποια σαφή απάντηση, επειδή οι χημικοί ποτέ δεν κατάφεραν να αντιγράψουν τα πειράματα της φύσης σύμφωνα με τα οποία η ζωή δημιουργήθηκε από μη ζωντανή ύλη. Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν πώς συνέβη αυτό».—Ο Μαγεμένος Αργαλειός: Νοημοσύνη στο Σύμπαν ([The Enchanted Loom: Mind in the Universe] Νέα Υόρκη, 1981), σ. 19.

    Ο εξελικτιστής Λώρεν Άιζελι παραδέχτηκε: «Αφού επέπληξε το θεολόγο για την εμπιστοσύνη του στους μύθους και στα θαύματα, η επιστήμη βρίσκεται στην ανεπιθύμητη θέση να αναγκάζεται να δημιουργήσει μια δική της μυθολογία: δηλαδή την υπόθεση ότι κάτι που δεν μπορεί να αποδειχτεί ότι συμβαίνει σήμερα, παρά τις μεγάλες προσπάθειες, στην πραγματικότητα συνέβη στο πολύ μακρινό παρελθόν».—Το Ατέλειωτο Ταξίδι ([The Immense Journey] Νέα Υόρκη, 1957), σ. 199.

    Σύμφωνα με το περιοδικό Νέος Επιστήμονας: «Ολοένα και περισσότεροι επιστήμονες, και κυρίως ολοένα και περισσότεροι εξελικτιστές . . . , υποστηρίζουν ότι η δαρβινική εξελικτική θεωρία δεν είναι καν γνήσια επιστημονική θεωρία. . . . Πολλοί από τους επικριτές θεωρούνται επιστήμονες εξαιρετικού κύρους».—New Scientist, 25 Ιουνίου 1981, σ. 828.

    Ο φυσικός Χ. Σ. Λίψον είπε: «Η μόνη αποδεκτή εξήγηση είναι η δημιουργία. Γνωρίζω ότι αυτό είναι ανάθεμα για τους φυσικούς, όπως είναι πραγματικά και για εμένα, αλλά δεν πρέπει να απορρίψουμε μια θεωρία που δεν μας αρέσει αν η πειραματική απόδειξη την υποστηρίζει». (Τα πλάγια γράμματα δικά μας.)—Δελτίο Φυσικής (Physics Bulletin), 1980, Τόμ. 31, σ. 138.

    Συμφωνούν μεταξύ τους αυτοί που υποστηρίζουν την εξέλιξη; Πώς σας κάνουν αυτά τα γεγονότα να νιώθετε για όσα διδάσκουν;

    Ο πρόλογος της έκδοσης για την εκατοστή επέτειο του βιβλίου του Δαρβίνου Η Καταγωγή των Ειδών ([Origin of Species] Λονδίνο, 1956) λέει: «Όπως γνωρίζουμε, υπάρχει μεγάλη διάσταση απόψεων ανάμεσα στους βιολόγους, όχι μόνο για τα αίτια, αλλά ακόμη και για την ίδια τη διαδικασία της εξέλιξης. Αυτή η διάσταση υπάρχει επειδή οι αποδείξεις είναι ανεπαρκείς και δεν οδηγούν σε κανένα αδιαμφισβήτητο συμπέρασμα. Επομένως είναι σωστό και κατάλληλο να επιστήσουμε την προσοχή τού μη επιστημονικού κοινού στις διαφωνίες για την εξέλιξη».—Από τον Γ. Ρ. Τόμσον, τον τότε διευθυντή του Κοινοπολιτειακού Ινστιτούτου Βιολογικού Ελέγχου στην Οτάβα του Καναδά.

    «Έναν αιώνα μετά το θάνατο του Δαρβίνου, δεν έχουμε ακόμη την παραμικρή τεκμαρτή ή έστω λογικοφανή ιδέα σχετικά με το πώς πραγματικά έλαβε χώρα η εξέλιξη—και στα πρόσφατα χρόνια αυτό έχει οδηγήσει σε μια ασυνήθιστη σειρά συγκρούσεων γύρω από το όλο ζήτημα. . . . Υφίσταται μια κατάσταση σχεδόν ανοιχτού πολέμου ανάμεσα στους ίδιους τους εξελικτιστές, όπου όλες οι [εξελικτικές] αιρέσεις προωθούν μερικές νέες τροποποιήσεις».—Κ. Μπούκερ (αρθρογράφος της εφημερίδας Τάιμς [Times] του Λονδίνου), Δε Σταρ ([The Star] Γιοχάνεσμπουργκ), 20 Απριλίου 1982, σ. 19.

    Το επιστημονικό περιοδικό Ντισκάβερ ανέφερε: «Η εξέλιξη . . . δεν υφίσταται επίθεση μόνο από τους φονταμενταλιστές Χριστιανούς, αλλά αμφισβητείται ακόμη και από φημισμένους επιστήμονες. Ανάμεσα στους παλαιοντολόγους, τους επιστήμονες που μελετούν το αρχείο των απολιθωμάτων, υπάρχει αυξανόμενη διαφωνία».—Discover, Οκτώβριος 1980, σ. 88.

    Ποια άποψη υποστηρίζει το αρχείο των απολιθωμάτων;

    Ο Δαρβίνος παραδέχτηκε: «Εάν πολυάριθμα είδη . . . πράγματι εμφανίστηκαν στη ζωή ξαφνικά, το γεγονός αυτό θα ήταν ολέθριο για τη θεωρία της εξέλιξης». (Η Καταγωγή των Ειδών, Εκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών, 1997, σ. 396) Δείχνουν οι αποδείξεις ότι «πολυάριθμα είδη» ήρθαν σε ύπαρξη ταυτόχρονα ή μήπως φανερώνουν σταδιακή ανάπτυξη, όπως υποστηρίζει η εξέλιξη;

    Έχουν βρεθεί αρκετά απολιθώματα για να βγει ένα σωστό συμπέρασμα;

    Ο Πόρτερ Κιρ, επιστήμονας του Σμιθσόνειου Ινστιτούτου, λέει: «Υπάρχουν εκατό εκατομμύρια απολιθώματα, όλα ταξινομημένα και αναγνωρισμένα, σε μουσεία σε ολόκληρο τον κόσμο». (Νέος Επιστήμονας, 15 Ιανουαρίου 1981, σ. 129) Το σύγγραμμα Οδηγός στην Ιστορία της Γης (A Guide to Earth History) προσθέτει: «Με τη βοήθεια των απολιθωμάτων οι παλαιοντολόγοι μπορούν τώρα να μας δώσουν μια έξοχη εικόνα της ζωής των περασμένων εποχών».—(Νέα Υόρκη, 1956), Ρίτσαρντ Κάρινγκτον, έκδοση Μέντορ, σ. 48.

    Τι δείχνει στην πραγματικότητα το αρχείο των απολιθωμάτων;

    Το Δελτίο Πληροφοριών (Bulletin) του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Σικάγο τόνισε: «Η θεωρία του Δαρβίνου για την [εξέλιξη] συνδέεται ανέκαθεν πολύ στενά με τις αποδείξεις των απολιθωμάτων, και πιθανώς οι περισσότεροι υποθέτουν ότι τα απολιθώματα αποτελούν ένα πολύ σημαντικό μέρος της γενικότερης επιχειρηματολογίας που παρουσιάζεται για να υποστηρίξει τις δαρβινικές ερμηνείες για την ιστορία της ζωής. Δυστυχώς, αυτό δεν είναι απόλυτα αληθινό. . . . Το γεωλογικό αρχείο ούτε τότε ούτε και τώρα παρέχει κάποια πλήρως διαβαθμισμένη αλυσίδα αργής και προοδευτικής εξέλιξης».—Ιανουάριος 1979, Τόμ. 50, Αρ. 1, σ. 22, 23.

    Το βιβλίο Μια Άποψη της Ζωής (A View of Life) δηλώνει: «Από την αρχή της Κάμβριας περιόδου και για μια περίοδο 10 εκατομμυρίων ετών περίπου, όλες οι μεγάλες ομάδες των ασπόνδυλων που ανέπτυξαν σκελετό έκαναν την πρώτη τους εμφάνιση με τη θεαματικότερη έξαρση ποικιλίας που έχει σημειωθεί ποτέ στον πλανήτη μας».—(Καλιφόρνια, 1981), Σαλβαντόρ Ε. Λούρια, Στίβεν Τζέι Γκουλντ, Σαμ Σίνγκερ, σ. 649.

    Ο παλαιοντολόγος Άλφρεντ Ρόμερ έγραψε: «Κάτω από αυτήν [την Κάμβρια περίοδο], υπάρχουν ιζήματα τεράστιου πάχους στα οποία θα περιμέναμε να βρεθούν πρόγονοι των Κάμβριων μορφών. Αλλά δεν τους βρίσκουμε· αυτά τα παλιότερα στρώματα είναι σχεδόν γυμνά από ίχνη ζωής, και θα μπορούσαμε δικαιολογημένα να πούμε ότι η γενική εικόνα είναι συνεπής με την ιδέα μιας ειδικής δημιουργίας στην αρχή της Κάμβριας περιόδου».—Φυσική Ιστορία (Natural History), Οκτώβριος 1959, σ. 467.

    Ο ζωολόγος Χάρολντ Κόφιν δηλώνει: «Αν η προοδευτική εξέλιξη από απλές σε πολύπλοκες μορφές είναι σωστή, θα έπρεπε να βρεθούν οι πρόγονοι αυτών των πλήρως αναπτυγμένων ζωντανών πλασμάτων της Κάμβριας εποχής· αλλά δεν έχουν βρεθεί και οι επιστήμονες παραδέχονται ότι υπάρχει μικρή ελπίδα να βρεθούν ποτέ. Με βάση τα γεγονότα και μόνο, με βάση αυτά που έχουν όντως βρεθεί μέσα στη γη, ταιριάζει καλύτερα η θεωρία για μια ξαφνική δημιουργική πράξη μέσω της οποίας εμφανίστηκαν οι βασικές μορφές ζωής».—Ελευθερία (Liberty), Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 1975, σ. 12.

    Ο Καρλ Σαγκάν, στο βιβλίο του Κόσμος (Cosmos), αναγνώρισε με ειλικρίνεια: «Οι αποδείξεις των απολιθωμάτων θα μπορούσαν να είναι σύμφωνες με την ιδέα ενός Μεγάλου Σχεδιαστή».—(Νέα Υόρκη, 1980) σ. 29.

    Θα μπορούσε η εξελικτική διαδικασία να ήταν αποτέλεσμα μεταλλάξεων, δηλαδή ξαφνικών δραστικών αλλαγών στα γονίδια;

    Το περιοδικό Σάιενς Ντάιτζεστ (Science Digest) δηλώνει: «Οι ρεβιζιονιστές της εξέλιξης πιστεύουν ότι οι μεταλλάξεις σε βασικά ρυθμιστικά γονίδια μπορεί να αποτελούν τη γενετική ώθηση που απαιτεί η θεωρία των τεράστιων αλμάτων την οποία υποστηρίζουν». Ωστόσο, το περιοδικό παραθέτει επίσης τα λόγια του Βρετανού ζωολόγου Κόλιν Πάτερσον, ο οποίος δηλώνει: «Οι εικασίες μπορούν να διατυπώνονται ανεξέλεγκτα. Δεν γνωρίζουμε τίποτα για αυτά τα καθοριστικά ρυθμιστικά γονίδια». (Φεβρουάριος 1982, σ. 92) Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο για την υποστήριξη της θεωρίας.

    Η Αμερικανική Εγκυκλοπαίδεια παραδέχεται: «Το γεγονός ότι οι περισσότερες μεταλλάξεις είναι επιβλαβείς για τον οργανισμό φαίνεται δύσκολο να συμφιλιωθεί με την άποψη ότι η μετάλλαξη είναι η πηγή των πρώτων υλών της εξέλιξης. Πράγματι, οι προερχόμενοι από μεταλλάξεις οργανισμοί που απεικονίζονται στα βιβλία της βιολογίας είναι μια συλλογή περίεργων πλασμάτων και τερατουργημάτων, και η μετάλλαξη φαίνεται να είναι μάλλον καταστρεπτική παρά δημιουργική διεργασία».—The Encyclopedia Americana, (1977), Τόμ. 10, σ. 742.

    Τι θα λεχθεί για τους «πιθηκανθρώπους» που απεικονίζονται σε σχολικά βιβλία, εγκυκλοπαίδειες και μουσεία;

    «Πρέπει να καταφύγουμε στη φαντασία για να προσθέσουμε τη σάρκα και τις τρίχες σε αυτές τις αναπαραστάσεις. . . . Το χρώμα του δέρματος· το χρώμα, η μορφή και η κατανομή του τριχώματος· η μορφή των χαρακτηριστικών· και η όψη του προσώπου—όσον αφορά αυτά τα χαρακτηριστικά δεν γνωρίζουμε απολύτως τίποτα για οποιουσδήποτε προϊστορικούς ανθρώπους».—Η Βιολογία της Φυλής ([The Biology of Race] Νέα Υόρκη, 1971), Τζέιμς Κινγκ, σ. 135, 151.

    «Η συντριπτική πλειονότητα των εμπνεύσεων των καλλιτεχνών βασίζεται περισσότερο στη φαντασία παρά σε αποδείξεις. . . . Οι καλλιτέχνες πρέπει να δημιουργήσουν κάτι μεταξύ πιθήκου και ανθρώπου—όσο πιο παλιό λέγεται ότι είναι το είδος του ανθρώπου τόσο πιο πιθηκοειδή τον κάνουν».—Σάιενς Ντάιτζεστ, Απρίλιος 1981, σ. 41.

    «Όπως μαθαίνουμε προοδευτικά ότι οι πρωτόγονοι άνθρωποι δεν ήταν κατ’ ανάγκην απολίτιστοι, έτσι πρέπει να μάθουμε να αναγνωρίζουμε ότι οι πρώτοι άνθρωποι της Εποχής των Παγετώνων δεν ήταν ούτε άγρια ζώα ούτε μισοπίθηκοι ούτε ηλίθιοι. Να γιατί όλες οι προσπάθειες ανασύνθεσης του ανθρώπου του Νεάντερταλ ή ακόμη και του ανθρώπου του Πεκίνου ήταν απερίγραπτη ανοησία».—Άνθρωπος, Θεός και Μαγεία ([Man, God and Magic] Νέα Υόρκη, 1961), Ίβαρ Λίσνερ, σ. 304.

    Δεν παρουσιάζουν τα σχολικά βιβλία την εξέλιξη ως γεγονός;

    «Πολλοί επιστήμονες υποκύπτουν στον πειρασμό να είναι δογματικοί, . . . κατ’ επανάληψη το ερώτημα της προέλευσης των ειδών έχει παρουσιαστεί σαν να είχε οριστικά τακτοποιηθεί. Τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο αναληθές. . . . Αλλά η τάση να είναι κανείς δογματικός επιμένει και αυτό δεν εξυπηρετεί την υπόθεση της επιστήμης».—Δε Γκάρντιαν (The Guardian), Λονδίνο, Αγγλία, 4 Δεκεμβρίου 1980, σ. 15.

    https://wol.jw.org/el/wol/d/r11/lp-g/1101989226

  • George

    Καλημερα! Εβλεπα τις προαλλες μια συνεντευξη του Μανου Δανεζη, ο οποιος ελεγε οτι για να ισχυει η θεωρια του Δαρβινου θα πρεπει η προοδος της εξελιξης των ειδων να ηταν κατα καποια δις χρονια παραπανω απο το 1 δις που υπαρχει ζωη στην γη. Δηλαδη οτι η θεωρια της εξελιξης των ειδων προυποθετει μια τοσο μεγαλη χρονικη περιοδο που δεν ανταποκρινεται στην ηλικια της γης . Αναρωτιεμαι αν αυτο αληθευει…

  • Quantum

    -Σε γενικές γραμμές συμφωνώ , αλλα υπάρχουν πολλές παρανοήσεις , για τις οποίες δεν φταίει το άθρο, αλλα το γεγονός οτι μια λέξη, μπορεί να έχει πολλες έννοιες …

    -Πολλες φορές οι έννοιες συμπλέκονται , μπερδεύονται , και δημιουργούν λογικές αντιφάσεις ….

    – Ας γίνω πιο συγκεκριμένος ..Τι ακριβώς εννοούμε όταν λεμε δύναμη ? το δυνατότερο ζώο επιβιώνει ? κλπ κλπ ??

    {-Δράττομαι της ευκαιρίας επειδή ασχολούμαι με σκύλους , να πω καποια παραδείγματα που ίσως ξενίσουν…}

    -Τα σκυλιά ΔΕΝ ειναι δυνατότερα απ τον ανθρωπο ( πλην ελαχίστων εξαιρέσεων ) ..

    -Ακόμη και , μια μικροκαμωμένη γυναίκα ΥΠΕΡΤΕΡΕΙ μυικά απο ενα σκυλο . ΝΑΙ ισχύει αυτό !

    Εαν υποθέσουμε οτι πιανει το ποδι ενος Pitbull , μπορεί να το σπάσει σχετικά εύκολα ..

    -Εαν ( υποθετικά μιλάω πάντα ) υποθέσουμε, μια γυναίκα , πιασει απ το λαιμό σφιχτα ενα ντόπεμαν , και το κλειδώσει, το σκυλι εχει εξουδετερωθει , δεν μπορει να κανει το παραμικρό, ..και ενδεχομένως να χάσει τις αισθήσεις του …οσο κι ανφαίνεται απίθανο ισχύει !

    -Ομως αυτα τα 2 υποθετικα παραδείγματα σπανια γίνονται στην πράξη (χωρίς να αποκλείονται ..)

    ,Διοτι ο σκύλος ειναι μεν , μυικά πιο αδύναμος , αλλα υπερτερεί στα ΔΟΝΤΙΑ ,και στην ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΔΡΑΣΗΣ …

    Διοτι εαν σε δαγκωσει σκύλος , ο ισχυρός πόνος σχεδόν παραλύει καθε αντίδραση …

    -Συνεπως η μυική δύναμη , μειονεκτεί, οταν αντιπαρατεθεί με το αμεσο πλήγμα ..

    -Αρα η ερώτηση ,εαν ο σκύλος δυνατότερος απ τον ανθρωπο ,εχει την αντίφαση πως ΟΧΙ ,ΔΕΝ ειναι δυνατότερος , αλλά συνήθως νικάει τον ανθρωπο !!

    -Κατι παρόμοιο συμβαίνει και με την Ευφυία . Δεν σημαίνει οτι οποιος εχει μεγαλύτερο δεικτη IQ υπερτερεί των αλλων , !

    -Κλείνοντας , θα πω το συμπέρασμα μου ( κατα την γνώμη μου παντα ) ,χωρίς να σημαίνει οτι εχω το αλάθητο του Πάπα !!

    – Πιστεύω οτι γενικά στη φύση , και στο σύμπαν ισως , ΙΣΧΥΡΟ ειναι το ΠΙΟ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΟΝΟ οτι προσαρμόζεται στις συνθήκες ,

    -Κλείνω με ενα ρητό ( δεν ξέρω ποιός το είπε αλλα ισχύει )

    -(-Αν εισαι δυνατος χρησιμοποίησε τη δύναμη σου ,
    – Αν πάλι δεν είσαι, δεν πειράζει , χρησιμοποίησε , τη δύναμη των αντιπάλων σου .. !) Η αλανθαστη λογική του τζούτνο ..αλάνθαστη!!!

  • Pingback: 4 Μύθοι για τη Θεωρία της Εξέλιξης των Ειδών - dailyarticle.gr()

  • romantikos_apodomitis

    To θέμα αυτό που κατέχει μια πολύ δυνατή θέση στις θεωρείες συνομοσίας έπεσε στην προσοχή μου όταν η Αμερική του Μπους τα έβαλε με τον Δαρβίνο προβάλοντας τον ευφυή σχεδιασμό μια «Δίκη των Πιθήκων» σε ένα μεταμοντέρνο περιβάλλον.Ψάχνοντας για αυτό είδα ότι σε διαφορα επιστημονικά post Έλληνες που στα profil τους είχαν 40 ελληνικές σημαίες ο καθένας και είχαν κάνει like σε ανάλογες σελίδες τα έβαζαν με το Δαρβίνο με όλα τα ανιστόρητα και αντιεπιστημονικά επειχηρήματα.

    Επειδή αποκαλούνται έρευνες οι πιο έγκυρες έρευνες και όχι ιστοσελίδες μισότρελων συγγραφέων στις ΗΠΑ και αλλού υποστηρίζουν ότι ο Δαρβίνος επιβεβαιώνεται πανηγυρικά και ότι η ζωή εξελίχθηκε ακόμα μάλιστα πιο πολύπλοκα αλλά πάντα βασιζόμενη σε αυτή τη σταθερά.

  • fantasmamore

    Υπέροχο! Συγχαρητήρια!

  • Σπύρος

    Το ‘ο δυνατότερος επιβιώνει’ είναι μια κακή μετάφραση του ‘survival of the fittest’. Στην προκειμένη περίπτωση, το ‘fittest’ δεν αναφέρεται στην φυσική κατάσταση ή τη δύναμη, αλλά στην καταλληλότητα, στο πόσο κάτι (ή κάποιος) ταιριάζει σε κάτι ( το αγγλοσαξωνικό ‘fitness for purpose’,). Σωστότερο θα ήταν το ‘ο καταλληλότερος επιβιώνει’, που μάλλον συμφωνεί με το άρθρο εδώ.

  • Ευχαριστώ για το πολύ ωραίο άρθρο! Κι άλλα τέτοια ωραία πάντα! 🙂
    Με την ευκαιρία εκεί που σωστά επισημαίνετε το ότι το δυνατότερος δε σημαίνει περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης, θυμήθηκα μια πολύ ενδιαφέρουσα εξιστόρηση από ένα ντοκιμαντέρ (discovery channel πρέπει να ήταν):
    σε κάποια από τις προϊστορικές περιόδους, που το οξυγόνο στην ατμόσφαιρα είχε μειωθεί λόγω εκτεταμένων πυρκαγιών στον πλανήτη, οι πρόγονοι των σημερινών γατών νομίζω, κατάφεραν και επιβίωσαν ακριβώς επειδή μπορούσαν να ζήσουν με λιγότερα (τόσο σε τροφή, όσο και σε οξυγόνο).
    Αντίθετα, τα μεγάλα ζώα και τα μεγάλα αρπακτικά που μέχρι τότε ήταν στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας, χωρίς αρκετό αέρα για να αναπνεύσουν δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν αποτελεσματικά πλέον, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν στον αφανισμό. Μια μεγάλη «νίκη» των μικρών ζώων που αν και θηράματα, βγήκαν νικητές σε αυτό τον αγώνα επιβίωσης!

    Στο τέλους της τρίτης παραγράφου (εκεί που αναφέρεται ο ρόλος της εκκλησίας στην εκπαίδευση) πρέπει να λείπει το ρήμα.
    Για την ιστορία το εξώφυλλο του βιβλίου της Βιολογίας Α’ Λυκείου που είχε προκαλέσει πολλές συζητήσεις με το δάχτυλο του θεού στο background
    http://www.bestbookshop.gr/images/detailed/2/viologia_a_likiu_oedb.jpg

    • konstas

      Δεν γνώριζα σχετικά με αυτό το βιβλίο. Όμως βλέποντάς το δεν είναι άσχημο -σε σχέση τουλάχιστον με τα εξώφυλλα των σχολικών βιβλίων που θυμάμαι. Μπορεί να ερμηνευθεί και ως αντίθεση της βιολογίας με το δάχτυλο του θεού, αφού η εικόνα χωρίζεται στην μέση. Ελπίζω να μην αρχίσει πάντως και εδώ η εκκλησία τις αμερικάνικες μπούρδες περί υποχρέωσης διδασκαλίας της «θεωρίας της δημιουργίας» και άλλα τέτοια όμορφα.

    • Μιχάλης

      Το βρίσκω πολύ όμορφο το εξώφυλλο.

      Η εκκλησία της Ελλάδος ΔΕ φοβάται τη θεωρία της εξέλιξης. Έχουμε περάσει πολλές και χειρότερες καταστάσεις όπως πχ την τουρκοκρατία κ.α. καθεστώτα και θεωρίες πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές, αλλά η θρησκεία μας έχει γερά θεμέλια και δεν κλονίζεται.
      Η ιστορία στη Γένεση είναι μια πολύ καλή εξήγηση από ένα θρησκευτικό βιβλίο:
      Ποιός έπλασε τον κόσμο και τον άνθρωπο? – Ο Θεός.
      Πώς? Από ύλη. Και από πνεύμα.
      Θρησκευτικό βιβλίο δε σημαίνει εγχειρίδιο κοσμολογίας και αστροφυσικής. Σκοπός της χριστιανικής θρησκείας είναι η θέωση κι όχι η επεξήγηση των …γονιδιακών μεταλλάξεων ή η ανάλυση της κβαντικής φυσικής. Και γραμμένα να ήτανε, και πάλι δε θα τα καταλάβαινε κανείς προ 3000 ετών (ή και προ 300 ετών). Υπό αυτήν την έννοια, οι εξηγήσεις που δίνει η Γένεση, είναι υπεραρκετες.
      Έτσι, η απόλυτη πεποίθηση όλων των προηγούμενων γενεών, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο με τη μορφή του Αδάμ και της Έυας, μπορεί μεν να ανατρέπεται – και πράγματι ανατρέπεται αλλά αυτό λίγο έχει να κάνει με την ύπαρξη του Θεού και της ανθρώπινης αθανασίας γενικότερα.
      Είμαστε πολύ τυχεροί καθώς στον τόπο μας υπάρχουν μαρτυρίες για σύγχρονους Άγιους με προορατικό και άλλα χαρίσματα, σε σχέση με τους χριστιανούς των άλλων δογμάτων που – δυστηχώς γι αυτούς – πρέπει να στηρίζονται μόνο στην πίστη τους. Η θρησκεία μας είναι ζωντανή και στηρίζεται στο θείο κι όχι απλώς σε κάποιες ιδέες και δόγματα.

      • Giorgos Zoulis

        Και εδώ είναι το πρόβλημα, ότι η Χριστιανική θρησκεία (και σχεδόν κάθε θρησκεία) στηρίζεται σε μια κοσμοθεωρία χιλιάδων χρόνων πριν. Με την τόση εξέλιξη στη γνώση που έχει επέλθει, ο Χριστιανισμός ή θα εξελιχθεί ή θα εξαφανιστεί. Χωρίς διώξεις και πολέμους αυτή τη φορά, καθαρά λόγω λογικής. Αν και η αλήθεια είναι ότι η πίστη στερείται λογικής, μη πω και σύνεσης. Τώρα περι αγίων και προφητών βλέπε την προηγούμενη πρόταση.

      • Marinos Pdk

        Η ορθόδοξη ελληνική εκκλησία δε φοβάται την εξέλιξη γι’αυτό και την αποδέχεται. Στο βιβλίο των θρησκευτικών του δημοτικού τόνιζε πως η Γέννεση είναι σσυμβολικό βιβλίο Και σε καμια περίπτωση δεν πρέπει να το παίρνουμε κυριολεκτικά.

      • John Smith

        Να κάνω μια μικρή διευκρίνιση:

        Η Εκκλησία αποδέχεται την εξέλιξη των ειδών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θεωρεί ότι ο άνθρωπος και ο πίθηκος ανήκουν στο ίδιο είδος. Εκεί ακριβώς είναι και το πρόβλημα του Δαρβίνου και των υποστηρικτών του: σε μία επιστημονική θεωρία εισήγαγαν έναν μη αποδείξιμο ισχυρισμό -κοινώς την πίστη τους- και προσπαθούν να μας πείσουν ότι αφού τα υπόλοιπα είναι σωστά άρα είναι και αυτό.

      • Jonathan

        Μη κρινεις ινα μη κριθεις ειπε ο Θεος που λες οτι ο Θεος εγραψε καποια πραγματα τα οποια δεν ηθελε να καταλαβουν τοτε αλλα τωρα μας ηρθε η γνωση.Οσο για την θεωρια δεν την πιστευω εχετε γραψει πολλα καλα αλλα εδω υστερειτε απο γνωση της αγιας γραφης κατα την αποψη μου δεν υσχυει ειναι ενα hoax ψεμα.ΥΓ Σας παρακαλω μην σβησετε το σχολιο μου.

      • Jonathan

        Μη κρινεις ινα μη κριθεις ειπε ο Θεος που λες οτι ο Θεος εγραψε καποια πραγματα τα οποια δεν ηθελε να καταλαβουν τοτε αλλα τωρα μας ηρθε η γνωση.Οσο για την θεωρια δεν την πιστευω εχετε γραψει πολλα καλα αλλα εδω υστερειτε απο γνωση της αγιας γραφης κατα την αποψη μου δεν υσχυει ειναι ενα hoax ψεμα.ΥΓ Σας παρακαλω μην σβησετε το σχολιο μου.

  • Helen Pavlopoulou

    τι να πω…εξαιρετικό άρθρο!!! Μπράβο!

  • Noucca Galaktotrofousa

    Όσοι τους αρέσουν τέτοια θέματα, να βρουν να δουν το «Your inner fish».
    http://video.pbs.org/program/your-inner-fish/
    Ντοκιμαντέρ τριών επεισοδίων που δείχνει την πρόοδο των μεταλλάξεων που μας έφεραν εδώ που είμαστε. Ή να βρει το ομώνυμο βιβλίο του Neil Shubin.

    • GreekSkeptic

      Εξαιρετικό ντοκυμαντέρ. Είχα διαβάσει το βιβλίο πριν και παρόλαυτά το απόλαυσα όσο λίγα. Μάλιστα το είδα με τον 6χρονο γιο μου και του εξηγούσα. Το διασκέδασα πολύ.
      GS

  • στα

    Mpravo gia ti douleia, theoria einai kai i varitita alla den vlepo na pidaei kaneis apo to mpalkoni!