Η περίπτωση του ρητού «νους υγιής εν σώματι υγιεί».

In Ιστορία και μύθοι by Γιώργος Γιώτης24 Comments

Κι εδώ η αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική από αυτή που γνωρίζουμε παιδιόθεν, πως το ρητό αυτό αποτελεί κληροδότημα των αρχαίων Ελλήνων.

Κι όμως, αυτό είναι… λατινικό κι ανήκει στον σατιρικό ποιητή Ιούνιο Ιουβενάλη (60 – 127 μΧ). Στο έργο του Σάτιρες μνημονεύεται η φράση «orandum est ut sit mens sana in corpore sano» δηλαδή «νους υγιής εν σώματι υγιεί». Γιατί όμως σατιρική αυτή η φράση; Ο Ιούνιος Ιουβενάλης, όπως λέει ο φιλόλογος Φαίδωνας Μαλιγκούδης, «στηλιτεύει την αδυναμία του ανθρώπου να ξεχωρίσει το σωστό και πολλές φορές προσεύχεται στους θεούς, ζητώντας υλικά αγαθά, δόξα, και πολιτική ισχύ, που δεν τον οδηγούν τελικά στην ευτυχία. Οι άνθρωποι δεν θα πρέπει να ζητούν με προσευχές από τους θεούς παρά να τους χαρίζουν ένα υγιές μυαλό και ένα υγιές σώμα».

Η επιλεκτική αποκοπή αυτής της φράσης για τη χρησιμοποίησή του στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 και το ανερυθρίαστο ρατσιστικό πανηγυράκι των Ολυμπιακών του Βερολίνου του 1936, με την αρωγή του ναζί, που τον έχουμε και προτομή ως ευεργέτη(!!!) της εθνικής μας παλιγγενεσίας, Carl Diem, νόθευσε την αρχική σκοπιμότητα της φράσης με αποτέλεσμα, από το πολύ βλακόχορτο που μας ταΐζουν επί ένα αιώνα, να θεωρούμε το ρητό ως πολύτιμη «αρχαιοελληνική» κληρονομιά. Δεν είναι όμως έτσι τα πράγματα.

Και με την ευκαιρία, μια λεπτομέρεια. Άλλο «σάτιρα» κι άλλο «σάτυρα». Όπως αντιγράφω από το λεξικό του Τεγόπουλου-Φυτράκη, με απόλυτη σαφήνεια λέει:

σάτιρα (η) ουσ. [ λατιν satira – satura] έμμετρος ή πεζός λόγος που τονίζει καυτηριάζει, με στοιχεία κυρίως κωμικά και παραμορφωτικά, ελαττώματα και ατέλειες.

σατυρικός, -ή, -ό επίθ. [ αρχ σατυρικός – Σάτυρος (=σύντροφος του Βάκχου)] ο του Σατύρου, που ταιριάζει σε Σάτυρο || (λογοτ) σατυρικό δράμα, το ενδιάμεσο μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας δράμα με χορό αποτελούμενο απο Σατύρους.

Από το ίδρυμα Τριανταφυλλίδη, αντιγράφω:

σάτιρα η [satira] O27 : 1. ποιητικό είδος της λατινικής γραμματείας, με σκωπτικό περιεχόμενο: H ~ του Λουκήλιου / του Πετρώνιου. 2. λογοτεχνικό είδος που διακωμωδεί με δηκτικό τρόπο τα δημόσια ή ιδιωτικά ήθη, χαρακτήρες ανθρώπων ή καταστάσεις. || καλλιτεχνικό έργο που ανήκει στο είδος της σάτιρας: Πικρή ~. Πνευματώδης ~. [λόγ. ιταλ. satira – λατ. satira] σατυρικός -ή -ό [satirikos] E1 : που ανήκει ή που αναφέρεται στο Σάτυρο: Σατυρικό δράμα, ένα από τα είδη του αρχαίου δράματος, συνήθ. το τέταρτο δράμα μιας τετραλογίας, του οποίου ο χορός αποτελούνταν από Σατύρους και είχε σκωπτικό χαρακτήρα. [λόγ. αρχ. Σατυρικός] Ούτε το λεξικό του Δημητράκου δεν λέει κάτι το διαφορετικό, ενώ ο Σταματάκος σαφώς και δεν παρουσιάζει αποκλίσεις από τα προλεγόμενα.

Στην ουσία, η λέξη «σάτυρα» δεν υπάρχει στα λεξικά! Εδώ φαίνεται πως το χεράκι το έχει βάλει και η προκατάληψη της Εκκλησίας που εξισώνει την σάτιρα με τους σάτυρους. Διότι οι μεν σάτυροι μπορεί να έχουν τον χαρακτηρισμό των ασελγών και λάγνων αλλά ο συσχετισμός με τη σάτιρα είναι άδικος όσο κι ανακριβής. Συν τοις άλλοις, φαίνεται πως η γλωσσική μεταφορά του σατύρου στα λατινικά σε satura > satira προκάλεσε μια όχι ασυνήθιστη νοηματική μετάπτωση που την πήρε πίσω στα ελληνικά ως αντιδάνειο η Εκκλησία και την εγκαθίδρυσε με όλες τις αρνητικές έννοιες που ήθελε να προσάψει, αφού είναι γνωστή κι εύλογη η σκοταδιστική απέχθεια της για κάθε μορφή κριτικής και σάτιρας.

Από το blog http://teleologikos.wordpress.com/

================

Tην άποψη αυτή ενστερνίζεται κι ο φίλος Σταύρος Δημητρακούδης που μας έγραψε  μετά από σχετική ερευνά :

Σύμφωνα με διάφορες αναφορές στο διαδίκτυο, το ρητό «νοῦς ὑγιὴς ἐν σώματι ὑγιεῖ» προέρχεται από τον Θαλή. Μία προσεκτική, όμως, ανάγνωση των αποδιδόμενων στο Θαλή κειμένων δεν αποκαλύπτει κάτι τέτοιο. Η κοντινότερη αντιστοιχία είναι: «ο το μεν σώμα υγιής, την δε ψυχή εύπορος, τη δε φύσιν ευπαίδευτος» που ήταν η απάντηση που είχε δώσει κάποτε όταν ερωτήθηκε ποιός είναι ο πιό ευτυχισμένος (Διογένης Λαέρτιος Ι 37).

Συνεπώς υπήρχε το πνεύμα του ρητού με λίγο διαφορετικό τρόπο, αφού το υγιές σώμα αναφέρεται ως ένα από τα τρία πράγματα που χρειάζεται για να είναι κανείς ευτυχής, αλλά το ίδιο το ρητό είναι λατινικό. Και σε καμία περίπτωση δεν υπονοείται αιτιακή σύνδεση ανάμεσα στο υγιές σώμα και το υγιές μυαλό, όπως έχει καθιερωθεί σήμερα. 

by antichainletter

Γιώργος Γιώτης

Γιώργος Γιώτης

Αρθρογράφος - Ερευνητής
Γιώργος Γιώτης
  • konstas

    Κατατοπιστικό το αρθρο μεν, στρατευμένο δε. Κατ’ αρχάς ακομα δεν μπορώ να καταλάβω πως προκύπτει ότι είναι η εκκλησία που δημιούργησε την σύγχυση αναμεσα σε σατυρα και σάτιρα, όπως είναι το συμπέρασμα του άρθρου. Γενικα δεν κολλάει πουθενά η εκκλησία. Ακομα και η φράση του Μαλιγκουδη διαστρεβλώνεται, μια και αναφερει ότι ο ανθρωπος δεν πρέπει να προσεύχεται για υλικά αγαθά αλλα (να προσεύχεται) για υγεία σωματική και ψυχική. Θα αρκούσαν τα συμπερασματα ότι το ρητό δεν απαντάται στην ελληνική γραμματεία αλλά στην λατινική.

  • leon06010

    Πάντως όποιος κ να το είπε, όπως κ να το είπε σημασία νομίζω έχει η ουσία του: ένας άνθρωπος με σώμα τέζα κ μυαλό ξυράφι ή κ χρυσή ψυχή, είναι κάπως θλιβερό (για μένα), εξ’ίσου θλιβερό είναι κ ένας μποντιμπιλντεράς με μυαλό μεσάνυχτα ή σκατόψυχος, τι να τον κάνεις;
    Βουρ λοιπόν στα γυμναστήρια με έναν Κοέλιο, μια Χρυσιήδα (έτσι γράφεται; ) έναν Όμηρο βρα’δερφέ!

  • Εξαιρετικό ποστ! Γενιές και γενιές μαθητών μεγαλώσαμε με αυτή τη φράση!
    Δε ξέρω πόσες φορές την άκουσα αυτή τη φράση συνοδευόμενη με το κλασικό «όπως το λέγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι». Ακόμα μια μισή αλήθεια λοιπόν…
    (στο ντουλάπι με τα hoax λοιπόν μαζί με άλλα ψέματα που έμαθα στο σχολείο όπως το κρυφό σχολειό, η Αγ. Λαύρα, ο μύθος της μιας ψήφου για την ελληνική γλώσσα ως επίσημη στην Αμερική, κ.ο.κ.)

    Κάποτε πρέπει κάτσουμε και να συζητήσουμε σε αυτή τη χώρα αν πραγματικά θέλουμε στα σχολειά μας θα μαθαίνουμε επιστημονικές αλήθειες και γεγονότα ή βολικούς μύθους και μισές αλήθειες που εξυπηρετούν μόνο το εθνικό μας εγώ.

    • Κάνε πρώτα και τη δική σου έρευνα 🙂 Το hoaxes δε σου λέει πάντα την αλήθεια, αλλά σίγουρα σου λέει: «ΨΑΞΕ».

      • Α) Ας είναι καλά μερικά πολύ καλά μπλογκς εκεί έξω (όπως του Σαραντάκου ή το Ροϊδη-Εμμονές …Διαγόρας ο Μήλιος που δε μπλογκάρει πλέον…και μερικά άλλα) και έχουμε ξεμπλέξει εδώ και χρόνια με τέτοιου επιπέδου σχολικούς και εκκλησιαστικούς μύθους κλπ
        Τώρα δε,που μαζεύτηκε όλη η dream-team των debunkers εδώ (anti-chain letter, greek-skeptic κλπ)… έχω βρει τη χαρά μου! …και το δείχνω!

        Β) Το Ellinika Hoaxes λέει πάντα την αλήθεια και αυτό δεν είναι hoax. (Εκτός κι αν το γράψουν το Ellinika Hoaxes ότι είναι, φυσικά 🙂

        • Κάνε πάντα την έρευνά σου φίλε, οι Θεοί πέθαναν.

        • lord

          κάτι σαν την πίστη δηλαδή..τυφλή..!μπράβο τον ellhnika hoaxes που το κατάφερε αυτό,άντε και αναβάθμιση σε θρησκεία σύντομα..!(το έπιασες το αστείο αεροψεκασμοί-αναγωγή τους σε θρησκεία από τους συνωμοσιολόγους )..φαντάζομαι ότι σε οποιονδήποτε λογικά σκεπτόμενο άνθρωπο αυτό θα έκανε εντύπωση,και ίσως προξενούσε ερωτήματα..αν δηλαδή θεωρούσα αλήθεια κάτι μόνο επειδή το είπε ο hoaxes..!!

          • Χαλαρώστε Νικόλαος και lord και σταματήστε να «παραβιάζετε ανοιχτές θύρες!» 🙂
            H παράγραφος στο Β) στο σχόλιο μου ήτανε σαρκαστική έως αυτο-σαρκαστική!
            Το θεώρησα αυτονόητο ότι θα γινόταν κατανοητό μια που συζητάμε σε ένα σκεπτικιστικό site, άλλωστε.- Μάλλον, έπρεπε να χρησιμοποιήσω tags π.χ., αντί για υπογραμμισμένες και bold λέξεις για να γίνει κατανοητό!-

            Αντιγράφω από wiki (ορθογραφία απείραχτη 🙂
            http://wikipedia.qwika.com/en2el/Sarcasm
            Σαρκασμός στην ηλεκτρονική επικοινωνία

            Επειδή είναι φωνητικώς-προσανατολισμένο, ο σαρκασμός μπορεί να είναι
            δύσκολο να πιαθεί με γραπτή μορφή και παρερμηνεύεται εύκολα. Για να
            αποτρέψουν σαρκαστικά σχόλια αυτών των μερικά τελών ανθρώπων Διαδίκτυο με emoticon, υπογραμμίστε τις λέξεις με το σχόλιο σε εφημερίδα με
            πλάγιους χαρακτήρες, άρθρο σε εφημερίδα με μαύρους χαρακτήρες, και/ή
            υπογραμμίζοντας (ε.γ. Αυτός ακριβώς μεγάλος), ή τους περιβάλτε με ετοιμασμένη γλώσσα σήμανσης ετικέττα, ε.γ. ή .

            UK, τηλεόραση και DVD υπότιτλοι για εκείνους με εξασθενημένη ακοή έχει υιοθετήσει τη χρήση (!)
            ( σημάδι θαυμαστικών σε παρένθεση) μετά από την ομιλία στην οποία
            σαρκασμός ή ειρωνεία είναι αντιληπτός μέσω του τόνου της φωνής.

          • lord

            ωραία γιατί δεν γνώριζα τον ορισμό του σαρκασμού,ευχαριστώ που με παρέπεμψες στο wikipedia..και ναι στο ίντερνετ πρέπει να έχεις ικανότητα για σαρκασμό εφόσον δεν σε βλέπει και δε σε ακούει ο άλλος..αλλιώς απλά γράφεις..

          • lord

            και επειδή τα bold και τα υπογραμμισμένα χρησιμοποιούνται και για να τονίσεις κάτι στον γραπτό λόγο,θα μπορούσες να τα έχεις χρησιμοποιήσει γι αυτό τον λόγο..η «πίστη» σου στον greeksceptic στα ellinika hoaxes όπως και στον Κρυπτεία δεν είναι κάτι καινούριο σε αυτούς που διαβάζουν αυτά τα site φαντάζομαι..

          • GreekSkeptic

            Φίλε lord,

            Η πίστη σε εμένα και τους υπόλοιπους συγγραφείς είναι βασική προϋπόθεση για να γίνεις αποδεκτός στο κρυφό site το οποίο περιλαμβάνει μοναδικές σοφίες, απόλυτα αλάνθαστες και είναι βέβαια μυστικιστικού περιεχόμενου.
            Μερικά παραδείγματα είναι:
            -Πως να γιατρέψετε τον καρκίνο με ένα παγωτό την ημέρα
            -Γιατί οι Έλληνες είμαστε από τον Ορίωνα και τα νέα μοντέλα παντελονιών καμπάνα
            και
            -Ψεκαστικά: το χθες, το σήμερα και το αύριο μιας τεχνλογίας που λύνει όλα τα προβλήματα.

            Περιτό να αναφέρω πως όλα τα παραπάνω είναι εγκεκριμένα από τη Λέσχη και αποσιωπούνται συστηματικά από τα κέντρα ελέγχου, αλλά εμείς, ως διευθυντές του Project Disinformation έχουμε πρόσβαση.
            Συνεπώς, αν θες και εσύ να μάθεις πως λειτουργεί το καπέλο από αλουμίνιο και να έρθεις στην ετήσια συνάντησή μας όπου ανταλάσουμε αστείες ιστορίες για όλους όσους νομίζουν πως αυτό το site κάνει debunking, θα πρέπει να μάθεις απ’ έξω και να λες τουλάχιστον μια φορά την ημέρα την ακόλουθη προσευχή:

            Τρισμέγιστο Greek Hoaxes, δώσε μου τη δύναμη να μάθω την αλήθεια που μόνο εσύ ξέρεις, να ανοίξω το μυαλό μου αρκετά ώστε να τα δέχομαι όλα και την υπομονή να παλέψω για τους συγγραφείς σου.
            Εις τον αιώνα των αιώνων
            HOAX.

            Να γελάμε και λίγο 🙂

          • 1. Σχολίαζα στα παλιά σας μπλογκ
            2. Σας εκθειάζω και στο καινούργιο -καθημερινά-
            3. Μέχρι και άβαταρ και λογαριασμό στο Disqus έκανα (για να σχολιάζω γρηγορότερα)
            4. Μη μιλήσω και για τις αβάντες σε facebook, twitter και e-mail…

            κι ούτε μία πρόσκληση για τη Λέσχη… :/ Τι άλλο πρέπει να κάνω για να μυηθώ δλδ;
            http://www.quickmeme.com/img/a3/a392230f3ac8259601d609a4bc3821e77f59c4e62efcb728ada85c3439735b28.jpg

          • GreekSkeptic

            Φίλε Δόκτωρ, οι κανόνες είναι ίδιοι για όλους και είναι αυτοί που έγραψα πριν. Τους ακολουθείς και αν είμαστε χαρούμενοι, θα σε πάμε να γνωρίσεις τους ερπετόμορφους. Αν όχι…πίκρα…

          • Η περίπτωση του Dr No No No είναι μοναδική και είμαι σίγουρος πως μπορούμε να παρακάμψουμε τους κανονισμούς για τα δικά μας τα παιδιά,μάλιστα θα θέσω το θέμα επί τάπητος και στον μέγα δρακονιανό ευεργέτη μας στη σημερινή γενική συνέλευση.

          • GreekSkeptic

            Συμφωνώ και επαυξάνω. Ας φέρει ο Δόκτωρ και ένα φίλο, να κάνουμε μια προσφορά ρε παιδί μου, να ανοιχτούμε σε νέα άτομα, όλο εμείς και εμείς…

          • Η καμιά φίλη για εμάς τα ανύπαντρα τα παιδιά.Μία καλή φίλη που είχα την καπάρωσε ο lord σε άλλη συζήτηση που είχαμε..

          • Κοπέλες; Κανένα πρόβλημα! Μέχρι χτες με βλέπαν και αλλάζαν πεζοδρόμιο, αλλά από τότε που κυκλοφόρησε το νέο ότι θα γίνω μέλος της Μεγάλης Στοάς, τα πράγματα αλλάζουν προς το καλύτερο στη ζωή μου (δουλειά, γυναίκες, επιτυχίες, λεφτά…. τυχαίο;).
            Νομίζω ότι άρχισα ακόμα και να βλέπω να φυτρώνουν και τρίχες στην κεφαλή μου (αλλά έφαγα και κάτι κουκούτσια από ροδάκινο τις προάλλες μπορεί να φταίει κι αυτό δε ξέρω)

          • lord

            Ειρωνεία,τι ωραία υπεκφυγή…!όποιος διαβάζει τα μπλογκ αυτά και εκφράζει διαφωνία,η οποία δεν είναι κατ’ανάγκη διαφωνία στα γραφόμενα αλλά διαφωνία ίσως για συζήτηση (το κάνω μερικές φορές γιατί τέτοιος είμαι γουστάρω να συζητάω και όχι να ειρωνεύομαι τον συνομιλητή μου),σημαίνει ότι πιστεύει σε νεφελιμ σε θεραπεία του καρκίνου με λεμόνια και άλλα τέτοια..είσαι αστείος όμως δεν μπορώ να μην το παραδεχτώ..γέλασα πραγματικά!!

          • GreekSkeptic

            Απλώς αστιευόμουν στο σχόλιό σου περί πίστης. Όπως ξέρεις πολύ καλά μπορείς να διαφωνείς όσο θες και θα παίρνεις και απαντήσεις, όπως και παίρνεις.

          • Δεν ξέρω τι λέτε εσείς αλλά εγώ αν δεν δω σχόλιο του lord στα άρθρα,δεν μπορώ να κοιμηθώ.. Τον συνήθισα,είναι πνεύμα αντιλογίας βέβαια αλλά θα στρώσει.

          • lord

            επίσης τα bold και ο υπογραμμισμός λέξεων χρησιμοποιούνται για να τονίσεις κάτι,ειδικά στο γραπτό λόγο,οπότε θα μπορούσε να ισχύει και αυτό..δεν θα με εξέπληττε αν θεωρούσες σωστό ό,τι λέει το site..και επειδή το διαβάζω καθημερινά τo σιτε αυτό,δεν σε έχω δει ποτέ να εκφράζεις μια διαφωνία..οπότε γιατί να θεωρήσω αυτονόητο ότι εσύ δεν πιστεύεις τυφλά τον greeksceptic;

          • lord «και επειδή το διαβάζω καθημερινά τo σιτε αυτό,δεν σε έχω δει ποτέ να εκφράζεις μια διαφωνία..»

            Ευτυχώς για μένα μια πρόσφατη ένσταση την έκανα!
            (για ξεκάρφωμα προφανώς 🙂
            http://ellinikahoaxes.gr/2014/08/19/%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%B1%CF%81%CF%81%CE%AF%CF%80%CF%84%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE%B9-%CF%80%CE%BB%CE%B7%CF%81%CF%89%CE%BD%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%AD%CF%87%CE%BF/

          • lord

            Να με συγχωρείς που δεν το είχα προσέξει…!!!ειρωνεία των πιθανοτήτων..

  • Antonis Armageddon

    Fun Fact:
    Τη φραση αυτή ελαφρως παραλλαγμένη (Anima sana in corpore sano) πήρε μια εταιρεία αθλητικών ειδών και κανοντας την αρκτικόλεξο, το χρησιμοποίησε για ονομα. Αυτη την εταιρεία που σημερα γνωρίζουμε ως ASICS.

    Geek trivia:
    Ειναι εκπληκτικό το γεγονός οτι η αντιστοιχια της λέξης «Anima» στα Ελληνικά ειναι η λέξη «νους» την οποία σημερα γνωρίζουμε ως το «μυαλό». «Anima» ομως στα λατινικά εκτος των αλλων σημαινει και ψυχή (amnimate=εμψυχώνω). Για τα Ελληνκά ομως χρησιμοποιείται η λεξη «νους» πραγμα το οποίο καταδεικνύει οτι κατα την αρχαία νοηση η ψυχή ειναι αλληλένδετη με το νου και δεν ειναι αυθύπαρκτη οπως διδασκει ο χριστιανισμός.