Η σημαντικότητα της ελευθερίας του λόγου

In Critical Thinking, Άλλα θέματα by Θοδωρής Μαγουλάς5 Comments

Το τελευταίο καιρό νιώθω πως υπάρχει μια προσπάθεια να μειωθεί η ελευθερία του λόγου. Μοιάζει να είναι κρυμμένη πίσω από τη λογική «οφείλεις να υποστηρίξεις το χ διότι είσαι μέλος της ψ ομάδας» λες και αυτό είναι αξιωματικά σωστό.

Αν και έχουμε τεράστια εργαλεία κοινωνικής δικτύωσης για παγκόσμια επικοινωνία, οι φωνές για «συντεταγμένη τοποθέτηση» συνεχίζουν και μάλιστα εντείνονται.

Αν κριτικάρεις μια επιλογή δημόσιου προσώπου αυτομάτως ακούς, «άσε να το χαρούμε», ή «υποστήριξε τους, είναι για το καλό μας» και άλλα ευγενικά.

Εναλλακτικά βέβαια υπάρχουν και οι όχι τόσο ευγενικές και λογικοφανείς φωνές οι οποίες μιλάνε ξεκάθαρα για «φασισμό» και χαρακτηρίζονται από το δόγμα του George Bush του νεότερου: «ή είσαι μαζί μας, ή είσαι με τους άλλους».

Σίγουρα παρόμοιες προσπάθειες γίνονταν και παλαιότερα και πάντα θα υπάρχει κάποιος που δεν θέλει να ακουστεί μια άλλη φωνή. Αλλά η πίεση που ασκείται αυτή τη περίοδο είναι εντονότερη. Ένας μπλόγκερ σαν εμένα έχει μάθει να δέχεται κριτική, λογική και μη, είναι μέρος του παιχνιδιού. Αλλά η πίεση που δέχομαι σε διάφορα social media όταν λέω τις απόψεις μου δεν είναι κάτι συνηθισμένο.

Ίσως λοιπόν η αξία της ελευθερίας του λόγου να γίνεται ακόμα μεγαλύτερη αυτή τη περίοδο όπου οι πιέσεις για κομφορμισμό είναι δυνατότερες.

Τρεις είναι οι λόγοι για τους οποίους η ελευθερία του λόγου είναι μια από τις βασικές αρχές κάθε πολιτισμένη κοινωνίας.

Ο πρώτος είναι πως χωρίς ελευθερία του λόγου δεν υπάρχει καμία ανταλλαγή ιδεών. Το γεγονός και μόνο πως εδώ ή αλλού συζητάμε για την ελευθερία του λόγου, προϋποθέτει πως υπάρχει ελευθερία του λόγου. Η συζήτηση για οποιοδήποτε θέμα, η κριτική και η διαφωνία δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να υπάρχουν αν δεν υπήρχε ελευθερία του λόγου. Μπορεί αυτό να φαίνεται αυτονόητο και απλό, αλλά η σημασία του είναι τεράστια. Μόνο το γεγονός πως μιλάμε δείχνει όχι μόνο πως έχουμε αλλά και χρειαζόμαστε την ελευθερία του λόγου, αν θέλουμε να συνεχίσουμε να επικοινωνούμε.

Μόνο μέσω της κριτικής και της διαφωνίας, πάντα με λογικά επιχειρήματα, μπορούν να απορριφθούν κακές ιδέες και να προωθηθούν οι καλές, αυτές που προσφέρουν τα μέγιστα στο κοινωνικό σύνολο. Δεν λύνουμε τις διαφορές μας με τη σωματική δύναμη, ή τη δύναμη των όπλων. Συζητάμε και αναλύουμε, εκτός και αν κάποιος πιστεύει πως «εγώ έχω ελευθερία του λόγου αλλά εσύ όχι» .

Όποιος νομίζει πως το παραπάνω είναι αστεία τοποθέτηση δεν έχει παρά να φανταστεί ένα κόσμο όπου προφήτες, μάντεις, πάπες (ο πληθυντικός του Πάπα), ιμάμηδες, οραματιστές και γκουρού κάθε είδους έχουν την αποκλειστικότητα στην αλήθεια και εμείς, οι κοινοί θνητοί, θα ήμασταν τρελοί ή και εγκληματίες αν την αμφισβητούσαμε με οποιοδήποτε τρόπο.

Η ιστορία έχει δείξει πως ο κόσμος στον οποίο ζούμε δεν είναι τέτοιος. Οι αυτοαποκαλούμενοι κάτοχοι της αλήθειας έχουν ξανά και ξανά αποδειχθεί από την ιστορία, την επιστήμη και τη λογική, πως κάνουν λάθος.

Μια από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις που έχουμε κάνει στην ιστορία μας είναι πως οι παραδοσιακές πηγές γνώσης δημιουργούν λάθη και θα έπρεπε να απορρίπτονται. Τέτοιες παραδοσιακές πηγές συμπεριλαμβάνουν τη πίστη, την αποκάλυψη, το δόγμα, την εξουσία, το χάρισμα, την προφητεία, το προαίσθημα, τη μαντική και την υποκειμενική βεβαιότητα.

Οπότε πως θα μπορούμε να γνωρίζουμε; Με τη χρήση της επιστημονικής μεθόδου. Αλλά ή επιστημονική μέθοδος δεν είναι τέλεια και μπορεί επίσης να δημιουργήσει λάθη. Πως τα διορθώνουμε αυτά τα λάθη; Μόνο με τη χρήση της ελευθερίας του λόγου. Αν η ανταλλαγή ιδεών και η κριτική δεν είναι απολύτως ελεύθερες τότε είμαστε καταδικασμένοι σε λάθη και παρανοήσεις που οδηγούν σε μεγαλύτερα προβλήματα.

Και αυτός είναι ο δεύτερος λόγος για τον οποίο χρειαζόμαστε την ελευθερία του λόγου.

Ο τρίτος λόγος που κάνει την ελευθερία του λόγου ανεκτίμητη για την κοινωνία μας είναι πως προστατεύει τη δημοκρατία και λειτουργεί σαν πολιορκητικός κριός στα απολυταρχικά καθεστώτα.

Ένας από τους βασικότερους λόγους για τους οποίους τα απολυταρχικά καθεστώτα κατάφεραν να επιβληθούν είναι επειδή σιώπησαν τους διαφωνούντες. Κατάφεραν με τη βία να σταματήσουν τη κριτική, και όταν ανέλαβαν την εξουσία, πέρασαν νόμους οι οποίοι ποινικοποίησαν την ελευθερία του λόγου.

Γιατί οι δικτάτορες απεχθάνονται την ελευθερία του λόγου; Θα μπορούσε ένα τέτοιο καθεστώς να επιβιώσει αν οι πολίτες του επικοινωνούσαν ελεύθερα και αντάλλασσαν εμπειρίες και ιδέες κατά το δοκούν; Οι πολίτες ενός απολυταρχικού καθεστώτος δεν είναι ευτυχισμένοι. Μόλις μαζευτεί η γνώση, ανταλλαχθούν οι πληροφορίες και δημιουργηθεί μια κρίσιμη μάζα πολιτών, η επανάσταση δεν θα αργήσει και κανένα απολυταρχικό καθεστώς δεν μπορεί να επιβιώσει σε τέτοιες συνθήκες για πολύ.

Η παιδική ιστορία «Τα καινούργια ρούχα του αυτοκράτορα» όπου το παιδί είπε φωναχτά αυτό που όλοι ήξεραν, δείχνει με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο γιατί το χιούμορ και  η σάτιρα είναι απαραίτητα συστατικά σε μια πολιτισμένη κοινωνία. Το παιδί δεν τους είπε κάτι που δεν ήξεραν. Το μόνο που έκανε ήταν να μοιραστεί τη γνώση και όλοι κατάλαβαν πως όλοι γνωρίζουν πως ο αυτοκράτορας είναι γυμνός. Αυτή η γνώση είναι που έκανε τη διαφορά και το χιούμορ και η σάτιρα παίζουν ακριβώς αυτό το ρόλο.

Υπάρχουν όρια στην ελευθερία του λόγου; Εμείς τα θέτουμε στη συκοφαντία, στην απάτη, στον εκβιασμό και στα εθνικά (στρατιωτικά) μυστικά και η παραβίασή τους οδηγεί σε νομικές κινήσεις. Αλλά αυτές οι εξαιρέσεις πρέπει να ορισθούν με μεγάλη λεπτομέρεια και να δικαιολογηθούν απόλυτα η κάθε μια ξεχωριστά. Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο περιπτώσεις όπου αυτοί οι νόμοι έχουν χρησιμοποιηθεί εναντίων του ελεύθερου λόγου. Ο Oliver Wendel Holmes μίλησε για τη διάσημη πλέον εξαίρεση στον ελεύθερο λόγο – ψευδώς, να φωνάξεις «ΦΩΤΙΑ» σε ένα γεμάτο θέατρο – κατά τη διάρκεια μια δίκης στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ όπου δικάζονταν κάποιος που μοίραζε φυλλάδια κατά της επιστράτευσης. Μια ξεκάθαρη περίπτωση διαφωνίας στη δημοκρατία.

Τέλος, αν κάποιος από εσάς θέλει να διαφωνήσει μαζί μου και να μου δείξει πως έχω κάνει λάθος στα παραπάνω, θα πρέπει και να βασιστεί και να χρησιμοποιήσει την ελευθερία του λόγου.

Greek Skeptic

grinds-my-gears-consequence-free-speech

Σχετικά

https://www.bostonglobe.com/opinion/2015/01/21/dictating-terms-freedom-speech/PYcOm0P6ezUqTrMpJXC0MM/story.html

http://www.bostonglobe.com/opinion/2015/01/12/charlie-hebdo-attack-reverberates-across-journalism/QAya3iJRgyJGZ9N1Rcv1iO/story.html

http://stevenpinker.com/files/pinker/files/why_free_speech_is_fundamental_-_opinion_-_the_boston_globe.pdf

http://www.bostonglobe.com/opinion/2014/12/19/sony-the-interview-and-power-satire/y4npf2U4SQCodbnhCuJtOP/story.html

Θοδωρής Μαγουλάς

Θοδωρής Μαγουλάς

Αρθρογράφος - Ερευνητής
Θοδωρής Μαγουλάς

Latest posts by Θοδωρής Μαγουλάς (see all)

  • Αρχαίος

    Διαβάζω ορθές απόψεις τόσο στο άρθρο, όσο και στα σχόλια. Να συμπληρώσω στα όρια της ελευθερίας, την εξύβριση, την προσβολή και την βαριάς μορφής ειρωνεία που αγγίζει τα όρια της εξύβρισης. Επίσης το ότι δεν αρκεί να πιστεύουμε στην ελευθερία του λόγου, αλλά οφείλουμε και να την υπερασπιζόμαστε, ακόμα και αν ερχόμαστε σε σύγκρουση με ανθρώπους που έχουν την ίδια με μας άποψη (Evelyn Beatrice Hall και όχι Βολταίρος). Ένα θέμα που θα ήθελα να τονίσω και πιστεύω ότι σχετίζεται με το θέμα του άρθρου, είναι η λεγόμενη «πολιτική ορθότητα». Δηλαδή με κάποιο τρόπο (αδιάφορο ποιο), έχει επιβληθεί σε κάποια θέματα να έχουμε συγκεκριμένη άποψη και σε περίπτωση που έχουμε την αντίθετη, κινδυνεύουμε από κάθε μορφής βία, έως και καταδίκη σε δικαστήριο. Δηλαδή η «πολιτική ορθότητα» έχει φτάσει στο σημείο να νομοθετεί την απαγόρευση της ελευθερίας του λόγου. Δεν χρειάζεται να διευκρινίσω περισσότερο. Νομίζω ότι όλοι μας καταλαβαίνουμε. Τέλος να προτείνω για μελλοντικό άρθρο, ένα θέμα που έχει έμμεση σχέση με την ελευθερία του λόγου. Τις «λογικές πλάνες», οι οποίες κάποιες φορές χρησιμοποιούνται εσκεμμένα ως όπλο για να φέρουν τον συνομιλητή σε άβολη θέση.

  • John Smith

    Το κακό με όλα αυτά είναι ότι ενώ είναι ωραία και σωστά είναι από πολύ δύσκολο έως αδύνατο να εφαρμοστούν στην πράξη.

    Πρέπει να υπάρχουν όρια στο τι ονομάζουμε ελευθερία του λόγου; Προφανώς, αλλιώς θα γίνεται κακή χρήση του όρου, και ο καθένας θα τον επικαλείται για να δικαιολογεί την άσχημη συμπεριφορά του. Ποιοι θα ορίσουν τα όρια αυτά; Μια ομάδα ανθρώπων. Και εδώ ξεκινάει το πρόβλημα: η ομάδα αυτή θα θέσει τα όρια με βάση και την προσωπική της άποψη για το ποια πρέπει να είναι τα όρια αυτά. Αν τώρα έρθω εγώ, και πω ότι κάτι που όρισαν αυτοί είναι λάθος -πχ κάτι που θεωρείται ελευθερία του λόγου στην πραγματικότητα προσβάλλει μια κοινωνική ομάδα- ποιος θα κρίνει αν έχω δίκιο; Η ίδια ομάδα; Μα αυτοί ήδη το έκαναν. Κάποιοι άλλοι; Θα έχουμε πάλι το ίδιο πρόβλημα -ότι κρίνουν με βάση την προσωπική τους άποψη.

  • chriss

    Όλοι εμείς που διαφωνούμε με την ελευθερία του λόγου δεν χρειάζεται να διαφωνήσουμε μαζί σου με λογικά επιχειρήματα. Θα περάσουμε το βράδυ από εκεί!!!

    Χούμορ κάνω. Χούμορ!

  • The Dutch

    εγώ να συμπληρώσω ότι τον τελευταίο καιρό υπάρχει μια τάση παραποίησης της ιστορίας,οι λόγοι πολλοί και οι σκοπιμότητες περισσότερες..ο καθένας έχει άποψη και μπορεί να την εκφράσει ελεύθερα αρκεί βέβαια να στηρίζεται σε επιχειρήματα και σε ιστορικά αποδεδειγμένα γεγονότα..το να εκφράσεις μια άποψη ατεκμηρίωτη και ανιστόρητη,και να περιμένεις να το δεχτεί ο κόσμος,είναι λίγο άτοπο και αν δεν δέχεσαι και την κριτική του όποια και αν είναι αυτή,τότε να εκφράζεις την γνώμη σου στην παρέα σου που θα σου χαϊδεύει τα αυτιά και θα σου λέει πάντα μπράβο..δεν αναφέρομαι φυσικά σε εσάς αλλά σε όποιον διατείνεται ελευθερία λόγου ισοπεδώνοντας ιστορία και αγώνες..εγώ έκανα την σύνδεση με τα σημερινά δεδομένα ένεκα εκλογών και αψιμαχιών μεταξύ αριστεράς δεξιάς κέντρου παράκεντρου και υπογείου..

  • Konstas

    Δεν ξέρω με ποια ακριβώς αφορμή ξεκίνησες το ενδιαφέρον αυτό άρθρο, αλλά κρίνοντάς από όσα αναφέρεις σχετικά με αντιδράσεις σε γραφόμενά σου παίρνω μια ιδέα (αν κάνω λάθος διόρθωσέ με -δεν το λέω ειρωνικά, μπορεί εγώ να παρεξηγώ).

    Πολλές φορές βλέπω σε blog κάποιον να γράφει μια αιρετική άποψη (ασχέτως αν συμφωνώ ή διαφωνώ μαζί του -κρίνω την άποψη ως αιρετική με βάση τις επικρατούσες πεποιθήσεις). Στη συνέχεια ακολουθεί ένας ορυμαγδός αντιδράσεων και τέλος ακολουθεί η διαμαρτυρία του προσώπου που έγραψε την αιρετική άποψη και η επίκληση εκ μέρους του της ελευθερίας του λόγου.

    Εδώ ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο… το είδος των αντιδράσεων, τις οποίες πρέπει να διακρίνουμε :

    α) Κατ’ αρχήν υπάρχουν οι υβριστικές αντιδράσεις ή ακόμα και οι απειλητικές αντιδράσεις. Αυτού του είδους οι αντιδράσεις είναι απαράδεκτες, επειδή ακριβώς η ελευθερία του λόγου δεν είναι το υπέρτατο αγαθό και έχει όρια. Μπορείς να λες ό,τι θέλεις αρκεί να μην βρίζεις, να μην συκοφαντείς, να μην απειλείς. Αυτού του είδους οι αντιδράσεις πράγματι θίγουν την ελευθερία του λόγου. Σε βρίζω γιατί δεν συμφωνώ με αυτά που λες. Καλά κάνω και δεν συμφωνώ, κακώς όμως σε βρίζω.

    β) Υπάρχουν όμως και οι αντιδράσεις οι οποίες είναι επικριτικές (ακόμα και σφόδρα) αλλά δεν είναι υβριστικές, συκοφαντικές απειλητικές κλπ. Η αρνητική κριτική δεν συνιστά εξύβριση. Οι αντιδράσεις αυτές είναι απόλυτα θεμιτές, ακριβώς εξαιτίας της ελευθερίας του λόγου και δεν μπορούν να κατακρίνονται με αιτιολογία την ελευθερία του λόγου ! Όπως κάποιος έχει το δικαίωμα να εκφέρει την άποψή του, έτσι και έχουν οι άλλοι δικαίωμα να την κατακρίνουν.

    Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη δημοσίευση στο twitter από τον Λιαρόπουλο, υποψήφιο με το ΠΟΤΑΜΙ, όπου ανάμεσα σε άλλα προέτρεπε τον Νταισελμπλουμ να «σπάσει τον τσαμπουκά» του Βαρουφάκη. Αυτή ήταν η άποψή του. Δικαίωμά του, δεν τον εμπόδισε κανείς να την εκφράσει. Όπως όμως αυτός ήταν ελεύθερος να εκφράσει την άποψή του, έτσι και οι άλλοι είναι ελεύθεροι να την κρίνουν και να την κατακρίνουν (εφόσον δεν βρίζουν, απειλούν, συκοφαντούν).

    Επίσης,θα πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν έχει σημασία αν οι επικρίσεις (εφόσον δεν είναι υβριστικές κλπ) είναι παράλογες ή αφελείς (π.χ. επικρίσεις του τύπου «άσε μας να το χαρούμε»). Είναι δικαίωμα του καθενός να είναι παράλογος και αφελής. Από τη στιγμή που θα κρίνουμε ποιος έχει «δικαίωμα» να μιλάει επειδή μιλάει «λογικά» ή «σωστά» τότε πάει περίπατο η ελευθερία του λόγου.

    Τέλος, επίσης δεν έχει σημασία πόσες είναι οι αντιδράσεις σε αριθμό (εφόσον φυσικά δεν υφίσταται περίπτωση spamαρίσματος με περισσότερες από μια απαντήσεις/επικρίσεις από το ίδιο πρόσωπο). Όλοι έχουν δικαίωμα να εκφράσουν την άποψή τους. Αν συμβαίνει να είναι πολλές οι επικρίσεις… ε, είναι πολλές. Δεν μπορούμε να βάλουμε πλαφόν επειδή θα πληγωθούν τα αισθήματα αυτού που προκάλεσε την αντίδραση.

    Γενικά είμαι της απόψεως ότι η ελευθερία λόγου έχει τίμημα. Και αυτός που ασκεί το δικαίωμά του θα πρέπει να είναι διατεθειμένος να το πληρώσει (μιλάω πάντα για το «θεμιτό» τίμημα, όχι ύβρεις κλπ).