Υπήρχαν ποτέ λιοντάρια στην Ελλάδα ;

In Urban Legends, Διάφορα θέματα, Ιστορία και μύθοι, Μύθοι, Φύση by Σπύρος Αυγερινόπουλος36 Comments

Η απόφαση για τη συγγραφή του συγκεκριμένου κειμένου, μπορώ να πω ότι ήταν μια ιδιαίτερη πρόκληση για μένα, καθώς η έρευνα και η συλλογή στοιχείων για το θέμα αυτό, απαιτούσε ιδιαίτερο κόπο και χρόνο, γνωρίζοντας ότι και πάλι, το αποτέλεσμα που θα βγει, θα ισορροπεί στα όρια της αβεβαιότητας.african_lion_king-wide_b2Η ιδέα λοιπόν, για να ερευνήσω εάν υπήρχαν ποτέ λιοντάρια στην Ελλάδα, μου ήρθε κάποια εντελώς άσχετη στιγμή, πάνω σε μία συζήτηση, στην οποία ειπώθηκε η εξής φράση, που όλοι σίγουρα έχουμε ακούσει : «Και στην Ελλάδα υπήρχαν κάποτε λιοντάρια». Κατά πόσο όμως αυτή η φράση είναι αληθής ; Για να είμαστε αντικειμενικοί αλλά και πραγματιστές το συγκεκριμένο θέμα καλύπτεται από ένα φάσμα παχιάς ομίχλης. Όλοι γνωρίζουμε ότι το λιοντάρι έπαιζε σημαντικό ρόλο στην Μυκηναϊκή (προϊστορική ελληνική τέχνη) και στην Ελληνορωμαϊκή τέχνη. Αλλά λιοντάρι ακούμε και λιοντάρι δεν βλέπουμε. Δεν έχει βρεθεί στην Ελλάδα ούτε ένα κόκκαλο λιονταριού. Αλήθεια πώς γίνεται αυτό ; Πώς γίνεται ένας ολόκληρος πολιτισμός να χρησιμοποιεί ένα τέτοιο σύμβολο, χωρίς στην πραγματικότητα να μην το έχει συναντήσει ποτέ στην ζωή του ; Η απάντηση είναι πιο απλή απ’ ότι θα πίστευε κάποιος.

Οι Έλληνες της Ύστερης Εποχής του Χαλκού (οι Αχαιοί δηλαδή) κατά την περίοδο της ύψιστης οικονομικής και πολιτιστικής τους άνθισης, είχαν διαρκείς επαφές με τους ανθρώπους της Ανατολής (της Αιγύπτου, της Συρίας, της Παλαιστίνης κτλ). Οι εμπορικές διασυνδέσεις μεταξύ τους ήταν πυκνότατες και ιδιαίτερα συχνές. Το λιοντάρι στον Μυκηναϊκό πολιτισμό συναντιέται κυρίως κατά την περίοδο της οικονομικής και εμπορικής του ανάπτυξης, με σημαντικότερο μνημείο την Πύλη των Λεόντων η οποία κατασκευάστηκε στα μέσα του 13ου αιώνα π.χ. Η Πύλη των Λεόντων φοτο 2

Με την πτώση όμως των Μυκηναϊκών ανακτόρων το λιοντάρι αρχίζει να εξαφανίζεται από την ελληνική τέχνη (τα ευρήματα είναι πολύ λίγα). Λογικά αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί. Ακόμα και στην Γεωμετρική εποχή που αρχίζει να χρησιμοποιείται πάλι στην τέχνη η απεικόνιση έμβιων όντων, τα κυρίαρχα ζώα, είναι το ελάφι και το άλογο. Είναι περίεργο που η εισαγωγή του λιονταριού στην τέχνη, ξαναρχίζει με την εμπορική άνθιση των Ελλήνων του 9ου και 8ου αιώνα π.χ. Η επαφή αυτή με την ανατολή, επανακάμπτει μετά από μία παύση περίπου 2μιση αιώνων και επανεισάγονται παλιές θεματογραφίες ή διάφορες άλλες τεχνικές που στον ελλαδικό χώρο είχαν ξεχαστεί. Είναι εμφανές ότι οι κεραμείς για παράδειγμα, δεν μπορούσαν να φανταστούν πως ήταν το λιοντάρι στην πλήρη του μορφή κι έτσι το απέδιδαν με την κλασική λεοντοκεφαλή και συχνά με σώμα σκύλου ή γάτας.

AryballosLouvreCA4507

Πρωτοκορινθιακος αρυβαλλος. 650-620 π.χ. Γαλλια, Μουσειο Λουβρου

2593

Πρωτοκορινθιακος αρυβαλλος. 650-620 π.χ. Λονδινο, Βρετανικο Μουσειο.

Πρωτοκορινθιακή πυξίδα, 650-620 π.χ

Οι αγγειογράφοι της εποχής δεν είναι ότι δεν ήξεραν να ζωγραφίζουν, είναι ότι δεν ήξεραν πως να αποδώσουν με ακρίβεια τις μορφές αυτές που δεν είχαν δει ποτέ στην ζωή τους. Εάν παρατηρήσετε ο κάπρος και ο αίγαγρος στις 2 φωτογραφίες έχουν αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά με εμφανέστατες λεπτομέρειες. Προφανώς βέβαια υπήρχαν και αγγεία ή έργα που το λιοντάρι εμφανιζόταν πιο «κοντά» στην πραγματική του μορφή. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι άνθρωποι που τα ζωγράφιζαν αυτά είχαν ανατολίτες δασκάλους (ρεύματα μεταναστών προς την Ελλάδα του 8ου και 7ου αιώνα), οι οποίοι συνέβαλαν με τον τρόπο τους στην καλύτερη απόδοση των μορφών αυτών.

Ας αφήσουμε όμως την τέχνη κι ας εστιάσουμε σε κάτι πιο απτό και άμεσο. Όπως επισήμανα και παραπάνω στην Ελλάδα δεν έχει βρεθεί ούτε ένα οστό ή απολίθωμα λιονταριού (τουλάχιστον μέχρι στιγμής, που να δείχνει ότι υπήρχε ενεργός πληθυσμός λιονταριών στον ελλαδικό χώρο). Ένα αντεπιχείρημα που θα μπορούσε να ακουστεί είναι το εξής «μα πως μπορείς να μου εξηγήσεις για τον μύθο του Λιονταριού της Νεμέας;». Μια αρκετά εύλογη ερώτηση η οποία κιόλας θα μπορούσε να μου δώσει πατήματα για την περαιτέρω ενίσχυση της άποψης μου. Στην Ευρώπη ζούσαν λιοντάρια, αλλά όχι τα γνωστά αφρικανικά λιοντάρια, αλλά τα λιοντάρια των σπηλαίων (Panthera leo spelaea). Τα λιοντάρια των σπηλαίων εξαφανίστηκαν περίπου το 10.000 με 8.000 π.χ και έχουν βρεθεί απολιθώματα τους αλλά και τοιχογραφίες από προϊστορικούς ανθρώπους σε διάφορα σπήλαια της Ευρώπης.Panthera_leo_spelaea_MHNT.PAL.2009.0.1_Montmaurin_Pléistocène

lions

Σπηλαιο Σοβε

Το 10.000 και το 8.000 π.χ υπήρχαν πληθυσμοί ανθρώπων στον ελλαδικό χώρο. Αν και νομίζω πως δεν έχουν βρεθεί απολιθώματα Λιονταριών των Σπηλαίων στην Ελλάδα (μπορεί και να κάνω λάθος) είναι πιθανό, κάποια λιοντάρια να ξέφυγαν από τις περιοχές που έμεναν και να έφτασαν στην Ελλάδα. Οι κάτοικοι της περιοχής στην οποία θα κατέφθασαν αυτά τα λιοντάρια, προφανέστατα θα είχαν τρομοκρατηθεί και πιθανότατα μετά από κάποιο διάστημα θα στάλθηκε μια ομάδα κυνηγών για να τα σκοτώσει. Η μνήμη αυτών των λιονταριών έμεινε στους κατοίκους. Από τη μνήμη αυτή ίσως δημιουργήθηκε κι ο μύθος του Λιονταριού της Νεμέας. Το λιοντάρι αυτό ζούσε σε σπήλαιο κάτι το οποίο θα ταίριαζε στη συγκεκριμένη υπόθεση.

Βέβαια ένα άλλο είδος αιλουροειδούς το οποίο κι αυτό εξαφανίστηκε περίπου την ίδια εποχή και ενδέχεται να επηρέασε τον μύθο του Λιονταριού της Νεμέας, ήταν ο Μαχαιρόδοντας. Υπολείμματα και απολιθώματα Μαχαιρόδοντα έχουνε βρεθεί στο Σέσκλο , στην περιοχή της Μηλιάς Γρεβενών αλλά και σε πολλές άλλες περιοχές της Κεντρικής και Βόρειας Ελλάδας.  Αυτά τα θηρία θα μπορούσαν να τρομοκρατήσουν πολύ εύκολα ολόκληρους πληθυσμούς ανθρώπων της Νεολιθικής Ελλάδας. Το γεγονός ότι υπήρχαν κιόλας στον ελλαδικό χώρο, δίνει ένα προβάδισμα στο να θεωρηθούν πρόγονοι του μύθου του Λιονταριού της Νεμέας. Smilodon_fatalis_Sergiodlarosa

Παρόλα αυτά οι αναφορές περί υπάρξεως λιονταριών στον ελλαδικό χώρο , δεν σταματούν στον μύθο του Λέοντος της Νεμέας. Ο Ηρόδοτος αναφέρει πως λιοντάρια επιτέθηκαν στα στρατεύματα του Ξέρξη γύρω στο 480 στην περιοχή της Μακεδονίας. Δυστυχώς όμως δεν μπορούμε να λάβουμε τους ισχυρισμούς του Ηροδότου σοβαρά. Εκτός του ότι ο Ηρόδοτος θεωρείται ο «Πατέρας των Παραμυθιών» χρησιμοποιούσε πολύ συχνά μύθους, γενικές γνώμες και απόψεις που άκουγε, χωρίς να ασκεί ιδιαίτερη κριτική. Πιθανότατα όμως επειδή κάθε μύθος εμπεριέχει μικρές αλήθειες, τα «λιοντάρια» που επιτέθηκαν στα στρατεύματα του Ξέρξη, ενδεχομένως να ήταν λύγκες. Οι λύγκες των Βαλκανίων (μεγάλες αγριόγατες) μέχρι και πριν 60 χρόνια ζούσαν σχεδόν σε ολόκληρη τη Μακεδονία, σήμερα βέβαια έχουν περιοριστεί στα Σκόπια και τα Ελληνοσκοπιανά σύνορα. Θεωρώ, πάντα υποθετικά, πως τα τέραστια στρατεύματα των Περσών δέχτηκαν μικρές επιθέσεις από λύγκες, επιθέσεις τις οποίες οι Έλληνες της εποχής εκείνης ίσως να τις απέδωσαν σε λιοντάρια προκειμένου να μεγαλοποιήσουν το γεγονός αυτό , κάτι το οποίο έπρατταν πολύ συχνά.

Βέβαια ακόμα και ο Αριστοτέλης, ισχυριζόταν ότι υπάρχουν διάφοροι μεμονωμένοι πληθυσμοί λιονταριών στην περιοχή της Μακεδονίας. Μια άποψη που την είχαν υιοθετήσει κι ο Ξενοφώντας αλλά και ο Παυσανίας. Παρόλα αυτά, η έλλειψη ευρημάτων που να αποδεικνύουν τους ισχυρισμούς τους, μας ωθεί στο να υποθέσουμε ότι και οι ίδιοι κατέγραφαν φήμες χωρίς να είναι απολύτως σίγουροι. Η φήμη ότι υπήρχαν λιοντάρια στη Μακεδονία και ίσως και στην Θράκη, πρέπει να ήταν ιδιαίτερα ισχυρή ακόμα και στην αρχαιότητα. Στις Μακεδονικές δυναστείες κιόλας το κυνήγι λιονταριού, συναντιέται πολύ συχνά σαν θέμα παράστασης σε τοιχογραφίες και σε ψηφιδωτά.129_144_Page_14_Image_0001 Πιστεύω βέβαια, πως ελλείψει των κατάλληλων μέσων και μεθόδων, ακόμα και οι μεγαλύτεροι επιστήμονες και φιλόσοφοι της εποχής εκείνης, πρέπει να αδυνατούσαν να αποδείξουν την ύπαρξη τους και περιορίζονταν σε μικρές ασφαλείς υποθέσεις.

Για να μην φανώ όμως απόλυτος υπάρχει μια θεωρία που έχει αναπτυχθεί εδώ και 40 χρόνια, η οποία ισχυρίζεται ότι τα Ευρωπαϊκά λιοντάρια εξοντώθηκαν από τους Ρωμαίους κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το πιθανότερο όμως είναι να συγχέονται οι πληθυσμοί των αιλουροειδών που εισήγαγαν οι Ρωμαίοι από όλον τον κόσμο, για τις αρένες κτλ, με τους ήδη εξαφανισμένους γηγενείς πληθυσμούς.

Συμπερασματικά  λοιπόν, η ύπαρξη των λιονταριών στον ελλαδικό χώρο ιδίως κατά την «ιστορική αρχαιότητα» μάλλον θα πρέπει να θεωρηθεί μύθος. Βλέπω πολλοί άνθρωποι, ακόμα και επιστήμονες ισχυρίζονται την ύπαρξη τους, χωρίς να έχουν καμία αρχαιολογική ή παλαιοντολογική μαρτυρία, παρά μόνο μικρές αναφορές από διαφόρους ιστορικούς και φιλοσόφους της αρχαιότητας. Βέβαια όμως, ποτέ δεν θα αποκλείσω το ενδεχόμενο να βρεθούν οι κατάλληλες αποδείξεις στο μέλλον, οι οποίες ίσως να ανατρέψουν και πάλι τις γνώσεις και τις απόψεις μας και να μας παρέχουν νέες πληροφορίες πάνω σε αυτό το θέμα. Μέχρι τότε όμως ας προσέχουμε κι εμείς την άγρια πανίδα της χώρας μας, που αγκομαχάει για να επιβιώσει, για να μην γίνει και αυτή στο μακρινό μέλλον ένας απλός «μύθος».

Σπύρος Α.

http://www.paleolithicartmagazine.org/pagina65html.html

The last European Lion

https://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_leo_spelaea

https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_lions_in_Europe

http://proistzoa.blogspot.gr/2011/03/smilodon.html

http://www.taxydromos.gr/article.php?id=34652&cat=6

https://en.wikipedia.org/wiki/Machairodontinae

http://paleodology.blogspot.gr/p/blog-page_9.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_lynx

Ο λύγκας υπάρχει στα Βαλκάνια και παρακολουθείται συστηματικά

https://books.google.gr/books?id=FPmLjw2ukfAC&pg=PA145&lpg=PA145&dq=romans+Guggisberg+1975&source=bl&ots=fNI45YTZi6&sig=keDZLlrTm4m5c1gmP-yplCwjHYg&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwj7mdGg-_TKAhVEDywKHfkRDAsQ6AEIJTAB#v=onepage&q&f=false

  • Joe35

    Εμένα μου κάνει μεγάλη εντύπωση η ευκολία με την οποία ακυρώνετε τις καταγραφές των αρχαίων ιστορικών, φιλοσόφων, περιηγητών κλπ. Όταν δεν υπάρχουν λέμε…»δεν υπάρχουν», τώρα που υπάρχουν και μάλιστα πολλές, δεν τις πιστεύουμε! Για τον Αριστοτέλη μιλάμε.

    Μετα γράφετε ότι «δεν έχει βρεθεί ούτε ένα οστό» και τελικά αποδεικνύεται στα σχόλια ότι έχουν βρεθεί όχι μόνο ένα, αλλά πολλά.

    Ταπεινή μου άποψη, hoax είναι το άρθρο σας που είπατε μάλιστα ότι θα το ενημερώσετε πριν ένα χρόνο και δεν το κάνατε! Χαχαχαχαχα! Sorry αλλά αυτό είναι ασέβεια στους αναγνώστες σας που τρώνε χρόνο για να συλλέξουνε στοιχεία και να σας τα παραθέσουνε για να μείνουν τελικά αναξιοποίητα. Χωρίς παρεξήγηση 🙂

  • Joe35

    Εμένα μου κάνει μεγάλη εντύπωση η ευκολία με την οποία ακυρώνετε τις καταγραφές των αρχαίων ιστορικών, φιλοσόφων, περιηγητών κλπ. Όταν δεν υπάρχουν λέμε…»δεν υπάρχουν», τώρα που υπάρχουν και μάλιστα πολλές, δεν τις πιστεύουμε! Για τον Αριστοτέλη μιλάμε.

    Μετα γράφετε ότι «δεν έχει βρεθεί ούτε ένα οστό» και τελικά αποδεικνύεται στα σχόλια ότι έχουν βρεθεί όχι μόνο ένα, αλλά πολλά.

    Ταπεινή μου άποψη, hoax είναι το άρθρο σας που είπατε μάλιστα ότι θα το ενημερώσετε πριν ένα χρόνο και δεν το κάνατε! Χαχαχαχαχα! Sorry αλλά αυτό είναι ασέβεια στους αναγνώστες σας που τρώνε χρόνο για να συλλέξουνε στοιχεία και να σας τα παραθέσουνε για να μείνουν τελικά αναξιοποίητα. Χωρίς παρεξήγηση 🙂

  • Pako

    Το σπήλαιο Γλυφάδας Διρού (εικ. 12) παρου-
    σιάζει τεράστιο επιστημονικό, κυρίως παλαιοντολογικό, ενδιαφέρον.
    Κατά τη διάρκεια των σπηλαιοκαταδύσεων ανασύρθηκε από τον πυθ-
    μένα μεγάλος αριθμός οστών ιπποποτάμου,
    αλλά και οστά πάνθηρα, ύαινας, λιονταριού,κ.ά.
    http://www.yppo.gr/0/anaskafes/pdfs/EPSNE.pdf

    • Σπύρος Α

      Πολύ ενδιαφέρουσες επισημάνσεις! Σίγουρα θα υπάρξει ανανέωση του κειμένου μέσα στη χρονιά όπως έχουμε ήδη αναφέρει πολλές φορές!
      Ευχαριστουμε

  • Giannis Gasteratos

    Με όλη τη καλή διάθεση να ξεκαθαρίσουμε κάποια πράγατα.
    Το Λιοντάρι των Σπηλαίων (Panthera spelaea) εξαφανίστηκε από την Ευρώπη το 12.000π.Χ. (Stuart & Lister, 2011). Ήταν ζώο της στέπας και χάθηκε μαζί με τις στέπες και τους Ταράνδους που ζούσαν σε αυτή (και αποτελούσαν βασική τροφή του σύμφωνα με τους Hervé & al (2011)) προς το τέλος τις τελευταίας παγετώδους περιόδου.
    Το Ευρασιατικό Λοντάρι ή πιο γνωστό ως Ασιατικό Λιοντάρι (Panthera leo persica) προέρχεται από Αφρικανικά Λιοντάρια που βγήκαν προς την Ασία περίπου πριν από 21000 χρόνια (Barnett & al., 2014). Πέρασε από τη Μικρά Ασία στα Βαλκάνια περίπου το 6000π.Χ. (Sommer & Benecke, 2005; Bartosiewicz, 2009). Ο Βόσπορος πιθανώς μέχρι το 5600πΧ (Ryan & Pitman, 1998) ήταν πέρασμα ξηράς. Ανάμεσα στο 5500-3000π.Χ. έφτασαν στο μέγιστο της εξάπλωσής τους ίσως ευνοούμενα από το κλιματικό άριστο, απλώνοντας την κατανομή τους μέχρι την Παννονική πεδιάδα (Sommer & Benecke, 2005; Bartosiewicz, 2009) . Αργότερα φαίνεται πως υποχώρησαν στη ζώνη δυτικά και νότια των Σιδηρών Πυλών του Δούναβη. Ενδείξεις ότι κυνηγοί έτρωγαν λιοντάρια υπάρχουν από τη Βουλγαρία (Thomas, 2004) και αλλού, αλλά πρέπει η κατανάλωση του κρέατός του να είχε συμβολικό χαρακτήρα.. Καθώς εισερχόμαστε στην ιστορική περίοδο οι αναφορές δείχνουν ότι προπύργιό τους ήταν κυρίως ο ελλαδικός χώρος.

    Παλαιοντολογικά ευρύματα στον ελληνικό χώρο (Thomas, 2004):

    -Στους Δελφούς από την εποχή του Σιδήρου.

    -Στους Δελφούς οστά του 6ου αιώνα π.Χ..

    -Στο Δικιλι στους Φιλίππους ένα οστό μπροστινού ποδιού από την ύστερη Νεολιθική (4500-4000π.Χ.) (Bartosiewicz, 2009).

    -Στο Καλαπόδι Βοιωτίας ένα νύχι και ένα μετακάρπιο ενός αδύνατου ζώου.

    -Στο Καλαπόδι Βοιωτίας μια ωμοπλάτη με σημάδια κοπής του 7ου αιώνα π.Χ..

    -Στον Καστανά στον Αξιό δώδεκα οστά που μάλλον ανήκαν σε 5 ζώα, από το 1200π.Χ. έως το 800-700π.Χ..

    -Στην Κέα τρία δόντια.

    -Στις Μυκήνες ένα δόντι.

    -Στην Πύλο δύο δόντια ενός ζώου.

    -Στη Σάμο ένα μετακάρπιο

    -Στην Τίρυνθα ένα οστό ποδιού από αρσενικό (πιθανώς μαγειρεύτηκε).

    -Στην Τίρυνθα οστό ποδιού από αρσενικό χρονολογημένο το 1230π.Χ. (Bartosiewicz, 2009).

    Όπως αναφέρει ο Bartosiewicz (2009) Λαμβάνοντας υπόψη τη διαφορετική αντίληψη που είχε ο αγροτικός πληθυσμός και οι άρχουσα τάξη, το λιοντάρι αντιμετωπίζονταν ως εχθρός-τροφή ή ως ευγενικό-σύμβολο. Τα αρχαιολογικά ευρίματα στις δύο περιπτώσεις συνήθως διαφέρουν. Στην πρώτη περίπτωση συνήθως βρίσκονται οστά ενώ στη δεύτερη δόντια και νύχια χωρίς να είναι απόλυτος κανόνας.

    Κάποιες αναφορές από αρχαίους συγγραφείς:
    Το 430πΧ το ζώο είναι ακόμα άφθονο ανάμεσα στην Ακαρνανία και το Νέστο κατά τον Ηρόδοτο. Επίσης λέει ότι όταν οι Πέρσες διέσχισαν την περιοχή από τη λεκάνη του Στρυμόνα, στα βουνά Δύσορο και Μαυροβούνι (Κρεστονία) και κατεβαίνοντας τη λεκάνη του ποταμού Γαλλικού, όπου υπήρχαν πολλά λιοντάρια, αυτά χωρίς να ενδιαφερθούν για τα υπόλοιπα ζώα και τους ανθρώπους, προτίμησαν ως θήραμα τις μεταφορικές Καμήλες του Ξέρξη. Ο Παυσανίας λέει ότι είναι άφθονα στη Θράκη στην ορεινή περιοχή του Νέστου, των Αβδήρων και του Ολύμπου. Το ~400πΧ ο Θεσσαλός Ολυμπιονίκης Πολυδάμας ο Σκοτουσσαίος σκοτώνει ένα λιοντάρι στη Θεσσαλική πλευρά του Όλυμπου. Το ~400πΧ κατά τον Ξενοφώντα κυνηγάνε λιοντάρια στον Όλυμπο, το Παγγαίο, την Πίνδο και αλλού. Όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης καμιά φορά γέρικα άτομα μη ικανά να πιάσουν άγρια θηλαστικά έτρωγαν και ανθρώπους. Το ~100μΧ εξαφανίζονται και τα τελευταία Λιοντάρια στην περιοχή της Μακεδονίας (Δίων Χρυσόστομος). Το ~350μΧ ο Θεμίστιος λυπάται που η Θεσσαλία δεν μπορεί να παρέχει πια λιοντάρια για τα ρωμαϊκά θεάματα.

    Στην γειτονική μας Τουρκία εξαφανίστηκαν το 1870μΧ (Sudipta, 2005; Üstay, 1990).

    Ενδεικτική βιβλιογραφία

    Barnett, R., Yamaguchi, N., Shapiro, B., YW Ho, S., Barnes, I., Sabin, R., Werdelin, L., Cuisin, J. & G. Larson 2014: Revealing the maternal demographic history of Panthera leo using ancient DNA and a spatially explicit genealogical analysis. BMC Evolutionary Biology. 14:70.

    Bartosiewicz, L. 2009: A Lion’s Share of Attention: Archaeozoology and Historical Record. Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae.

    Ryan, W.B.F. & W. Pitman 1998: Noah’s flood: the new scientific discoveries about the event that changed history.

    Sommer, R.S. & N. Benecke 2005: Late Pleistocene and Holocene development of the felid fauna (Felidae) of Europe: a review. Journal of Zoology 269: 7-19.

    Stuart, A.J. & A.M. Lister 2011: Extinction chronology of the cave lion Panthera spelaea. Quaternary Science Reviews 30(17-18): 2329-2340.

    Sudipta, M. 2005: Gir Forest and the saga of the Asiatic Lion.

    Thomas, N.R. 2004: The Early Mycenaean Lion up to Date. Hesperia Supplements 33: 161-206.

    Üstay, A.H. 1990: Hunting in Turkey.

    • Σπύρος Α

      Τα ελάχιστα οστά που έχουν βρεθεί στον Ελλαδικό χώρο, δεν παρέχουν ασφαλείς αποδείξεις για την ύπαρξη τους. Θα μπορούσαν κάλλιστα να είχαν εισαχθεί από την Ανατολή και την Αφρική (όπως και συνέβαινε με άπειρα άλλα προϊόντα π.χ αυγά στρουθοκάμηλου). Παρόλα υπήρχαν άλλα αιλουροειδή στον Βαλκανικό χώρο (λεοπαρδάλεις) οι οποίες υπάρχουν ακόμα στην Τουρκία και θα το προσθέσουμε αργότερα στο κείμενο.

      • Giannis Gasteratos

        Η Λεοπαρδάλεις εξαφανίστηκαν από τα Βαλκάνια αρκετές χιλιάδες χρόνια πριν το Λιοντάρι. Πριν καν μάλιστα μπουν τα Λιοντάρια στον ευρωπαϊκό χώρο. Δεν είναι λίγα τα οστά από τη χώρα μας και πόσο μάλλον το σύνολό τους στην Βαλκανική Χερσόνησο.
        Διαβάστε τα ακόλουθα δύο και θα λύσουν αρκετές απορίες σχετικά με την παρουσία των Λιονταριών στα Βαλκάνια (το πρώτο ή πρέπει να το ζητήσετε από τους συγγραφείς ή μπορώ να σας το στείλω εγώ).
        Sommer, R.S. & N. Benecke 2005: Late Pleistocene and Holocene development of the felid fauna (Felidae) of Europe: a review. Journal of Zoology 269: 7-19.
        https://www.researchgate.net/publication/230131762_Late_Pleistocene_and_Holocene_development_of_the_Felid_fauna_Felidae_of_Europe

        Bartosiewicz, L. 2009: A Lion’s Share of Attention: Archaeozoology and Historical Record. Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae.
        https://www.researchgate.net/publication/250007417_A_lion's_share_of_attention_Archaeozoology_and_the_historical_record

        • Σπύρος Α

          Θα τα διαβάσουμε σύντομα, αλλά η ύπαρξη των λεοπαρδάλεων είναι αποδεδειγμένη και μέχρι προσφάτως περνούσαν πληθυσμοί από τη Μ.Ασία στο Αιγαίο (δες το καπλάνι της βιτρίνας).

          Όσο για την ύπαρξη των λιονταριών συγκεκριμένα, τα στοιχεία είναι ανεπαρκή κι έχουμε προσωπικά υποβάλει σχετικές ερωτήσεις σε καθηγητές αρχαιολογίας για το εάν μπορούμε να θεωρήσουμε την ύπαρξη λεόντων κατά τους ιστορικούς χρόνους, αληθινή. Οι απαντήσεις που πήραμε ήταν διστακτικές καθώς τα ευρήματα (τα οποία είναι ελάχιστα το ξαναλέω) δεν μπορούν να θεωρηθούν αυτόχθονα με ασφάλεια. Το μόνο που αποδέχονται οι περισσότεροι καθηγητές είναι η ύπαρξη αιλουροειδών κατά τους ιστορικούς χρόνους, είναι σχεδόν σίγουρη. Τώρα εάν τα αιλουροειδή αυτά ήταν αφρικανικά λιοντάρια, ξεκομμένοι πληθυσμοί λεόντων των σπηλαίων, λεοπαρδάλεων ή κάτι άλλο δεν το ξέρουμε ακόμα.

          • Giannis Gasteratos

            Ναι, οι Λεοπαρδάλεις υπήρχαν στη Μικρά Ασία μέχρι πολύ πρόσφατα. Φυσικά και γνωρίζω την περίπτωση της Σάμου. Το ζώο δεν ζούσε στη Σάμο, αλλά πέρασε κολυμπώντας από απέναντι. Όπως και να έχει »βιογεωγραφικά» τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου ανήκουν στην Ασία. Άλλο Βαλκανική και άλλο Μικρά Ασία. Ήδη ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι ενώ ενώ υπάρχουν Λιοντάρια στην Ευρώπη, Λεοπαρδάλεις δεν υπάρχουν, αλλά ζουν στην Ασία. Ακόμα και ο Διόνυσος οι αχαιολόγοι πιστεύουν ότι είναι εισαγόμενη θεότητα από την Μικρά Ασία γι’αυτό και το ζώο που σύμβολο που καβαλά στις απεικονίσεις του είναι Λεοπάρδαλη που δεν υπήρχε στην Ελλάδα. Φαίνεται ότι στην αρχή του Ολόκαινου άντεξαν, αλλά μετά για άγνωστους λόγους εξαφανίστηκαν.

            Για τα Λιοντάρια επαναμβάνω ότι έχουμε αρκετά στοιχεία από όλα τα Βαλκάνια (δεν είμαστε μόνο εμείς 🙂 ).
            Τα τελευταία λίγα χρόνια οι κάποιοι Έλληνες αρχαιολόγοι άρχισαν να δίνουν λίγο μεγαλύτερη σημασία στα ζωολογικά ευρήματα των ανασκαφών (και χρειάζονται γνώσεις ανατομίας, ζωολογίας, οικολογίας γενετικής, ζωογεωγραφίας κτλ που δύσκολα έχουν).
            Το Λιοντάρι των Σπηλαίων είχε εξαφανιστεί 6000 χρόνια πριν από τα πρώτα στοιχεία για Ευρασιατικά Λιοντάρια στην Ευρώπη.

          • Σπύρος Α

            https://uploads.disquscdn.com/images/dade5dd4e417489576e62d55a80e303de2022be9e26ef25ab78dd49d538a845e.png από το Ακρωτήρι της Θήρας (όπως βέβαια λες ότι το Αιγαίο δεν ανήκει στα Βαλκάνια, αλλά αυτό είναι ακόμα πιο περίπλοκο ζήτημα). Το θέμα είναι πως χρειάζονται πολλά στοιχεία για να θεωρηθεί ένα εύρημα γηγενές. Και στην αρχαιολογία για τόσο λεπτεπίλεπτα θέματα, το να πεις με σιγουριά κάτι είναι αρκετά επίφοβο. Δες στο κείμενο μας, παρά το γεγονός ότι καταγράψαμε αυτή την αμφισβήτηση, λέμε ρητά το πόσο αβέβαιοι είμαστε και για αυτή τη περιληπτική άποψη. Παρόλα αυτά για αυτόν τον λόγο, δεν είναι κατάρριψη το κείμενο αλλά πιο πολύ τροφή για σκέψη (εκλαϊκευμένη προφανώς) και είναι καλοδεχούμενες όλες οι επιπλέον παρατηρήσεις και επιστημονικές απόψεις σαν τη δική σας.

          • Giannis Gasteratos

            Το συγκεκριμένο θέμα έχει απασχολήσει πολλούς επιστήμονες (σχεδόν μόνο ξένους στην αρχή) για πολλές δεκαετίες. Οι πρώτοι αρχαιολόγοι δεν πίστευαν ότι υπήρξαν εδώ Λιοντάρια και ότι όντως ήταν επηρροές από άλλα μέρη οι αναφορές, οι αναπαραστάσεις κτλ. Αλλά όσο βρίσκουμε περισσότερα στοιχεία, σιγά-σιγά τα κομμάτια του παζλ μπαίνουν στη θέση τους. Γι’αυτό και όλο και περισσότεροι αρχαιολόγοι ,βιολόγοι, περιβαλλοντολόγοι κτλ είναι πεπεισμένοι για την φυσική εξάπλωση και παρουσία του Ευρασιατικού Λιονταριού στα Βαλκάνια κατά τους ιστορικούς χρόνους (θεωρούμε πλέον σχεδόν απίθανο να μην υπήρχαν).
            Φυσικά ευρήματα σε θρησκευτικούς χόρους, ανάκτορα και άλλα μέρη με ιδιαίτερη σημασία μπορούν εύκολα να είναι εισαγόμενα (ιδίως δόντια και νύχια που είχαν συμβολικό χαρακτήρα).

          • Σπύρος Α

            Πιθότατα ακόμα περισσότερες πληροφορίες πάνω σ’ αυτό το θέμα ίσως αντλήσουμε μέσα στην επόμενη 5ετία

  • Dionysios Fontoulis

    Διάβασα με προσοχή το άρθρο σας καθώς είναι θέμα με το οποίο είχα καταπιαστεί ερασιτεχνικά στο παρελθόν. Από το πρόχειρο ψάξιμο που έκανα τότε, διαπίστωσα πως υπάρχει ένα υποείδος λιονταριού: το ελάχιστα γνωστό στο ευρύ κοινό ασιατικό ή περσικό λιοντάρι (panthera leo persica).
    Το υποείδος αυτό σήμερα υπάρχει πλέον μόνο σε μια μικρή περιοχή ενός εθνικού πάρκου της δυτικής Ινδίας, ωστόσο στο παρελθόν -στους ιστορικούς χρόνους- ο βιότοπός του εκτινόταν σε μια τεράστια περιοχή από την νοτιοανατολική Ευρώπη έως τα Ιμαλάια. Τα τελευταία ασιατικά λιοντάρια εξαφανίστηκαν λόγω κυνηγιού τους από την άνω κοιλάδα του Ευφράτη, στην σημερινή ανατολική Τουρκία, μόλις περί το 1870. Στο Ιράν, όπου αποτελούσαν το έμβλημα της βασιλικής οικογένειας και που απαντούνταν σε ικανούς αριθμούς στο όρος Ζάγκρος στα τέλη του 19ου αιώνα, εξαφανίστηκαν μόλις το 1963, όταν φονεύθηκαν τα τελευταία 5 ζώα που είχαν απομείνει.
    Από ότι φαίνεται, υπήρξαν όντως λιοντάρια στην Ελλάδα στους ιστορικούς χρόνους, όπως επισημαίνεται στην εργασία των Barnett et al. (2006), (μπορείτε να τη δείτε εδώ: http://bmcevolbiol.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2148-14-70 ) και τα ζώα αυτά ήταν ασιατικά λιοντάρια.

    • Σπύρος Α

      Χαίρομαι πολύ που το άρθρο μου κίνησε το ενδιαφέρον σε πολύ κόσμο. Σε λίγο καιρό θα κάνω μια διόρθωση, προσθέτοντας την έρευνα που μου δώσατε, και θα σας ενημερώσω σ αυτό εδώ το σχόλιο 🙂

  • Yannis Spanos

    Σήμερα, οι οργανωμένες παλαιοντολογικές ανασκαφές αποτελούν βασικό στοιχείο των ετήσιων

    ερευνητικών παλαιοντολογικών προγραμμάτων, τόσο του Παλαιοντολογικού Μουσείου του

    Γεωλογικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς και του αντίστοιχου Τμήματος του

    Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

    Το 1972 ο Καθηγητής Ν. Συμεωνίδης ανακάλυψε στη νήσο Τήλο (στα Δωδεκάνησα) στο

    σπήλαιο «Χαρκαδιό» νάνους Ελέφαντες. Με συνεχείς ανασκαφές που έγιναν στο σπήλαιο αυτό

    ήλθαν στο φως χιλιάδες οστά και δόντια από νάνους ελέφαντες ηλικίας από 10.000-50.000 χρόνια.

    Οι ανασκαφές συνεxίζoνται και το σπήλαιο αυτό σήμερα είναι το πλουσιότερο σε ευρήματα

    νάνων Ελεφάντων σ’ όλο τον κόσμο. Το 1976 έγιναν επίσης από το Παλαιοντολογικό Μουσείο του

    Πανεπιστημίου Αθηνών οργανωμένες παλαιοντολογικές ανασκαφές στη Σπηλαιοδολίνη Βραώνας

    Αττικής (που συνεχίζονται μέχρι σήμερα) και ήλθαν στο φως μεγάλα Θηλαστικά (ηλικίας μόλις

    10.000 ετών περίπου), όπως Αρκούδες, Πάνθηρες, Λιοντάρια, Βίσσωνες, Πτηνά, Φίδια, Χελώνες

    κ.λπ.

    Επίσης στα Τουρκοβούνια Αθηνών έχουν γίνει ανασκαφές μέσα στα ασβεστολιθικά χάσματα και

    βρέθηκαν Θηλαστικά Πλειστοκαινικής ηλικίας όπως Πίθηκοι, Ρινόκεροι, μεγάλα αιλουροειδή κ.λπ.

    Επίσης στη λεκάνη του Σέσκλου (Βόλου) πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές το 1982 από μέλη

    του Παλαιοντολογικού Μουσείου του Πανεπιστημίου Αθηνών, και ήλθαν στο φως μεγάλα

    Θηλαστικά (κάτω πλειστοκαινικής ηλικίας), όπως Προβοσκιδωτά (Mastodon), Ύαινες Άλογα,

    Ελάφια κ.λπ. Το υλικό βρίσκεται υπό μελέτη.

    Από κείμενο του ΝΙΚΟΛΑΟΥ Κ. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗ Ομότιμου Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών
    Αvrεπιστέλλον Μέλος της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών

    • Σπύρος Α

      Ακριβώς, ειδικά η περιοχή του Σέσκλου είναι ιδιαίτερα πλούσια απολιθώματα και οστά προϊστορικών ζώων! Ευχαριστούμε για την επισήμανση !!

  • Lefteris Dasaklis

    Το να επιτέθηκαν λύγκες ομαδικά σε στρατεύματα το θεωρώ τόσο πιθανό, όσο το να βρήκαν διαστημικές κατσαρίδες στις κατσαρόλες τους οι μάγειρες του στρατεύματος. Ωστόσο, στην περίπτωση της Βορ. Ελλάδος να θέσω υπόψιν σας, πως η σημερινή πεδινή/παραλιακή περιοχή από τον Έβρο μέχρι και το Βέρμιο, Όλυμπο ήταν ένα αχανές έλος* με εναλλαγές δάσους και μικρές μόνο τούφες που κατοικούνταν ή καλλιεργούνταν. Επομένως, θα μπορούσε κάλλιστα να υποστηρίξει μεγαλόσωμα αιλουροειδή, όπως και η Μικρά Ασία.

    *εκεί δηλαδή που σήμερα βρίσκονται μετά από πολύχρονες προσπάθειες αποστράγγισης οι ποταμοί: Αλιάκμονας, Λουδίας, Αξιός, λίμνες Βόλβη και Κορώνεια, Κερκίνη-Στρυμόνας, Νέστος, λίμνες Βιστωνίδα και Ισμαρίδα, Φιλιούρης, Έβρος

  • Νικόλαος Καραβασιλόπουλος

    Έχω την εντύπωση οτι έχουν βρεθεί όστα λονταριου μαλλον (panthera leo spelaea) στο σπήλαιο των Λουτρων αριδαίας αλλα και πάλι δεν ειμαι σιγουρος. Υπαρχουν και οι αναφορες βεβαια για το ευρασιατικο λιονταρι (panthera leo persica) που πλεον ειναι υπο εξαφανιση. Λενε κιολας οτι ο Μ.Αλεξανδρος κυνηγουσε λιονταρια στους βαλτους (τοτε) της Αλμωπιας αλλα μαλλον προκειται για παραμυθια.

  • ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΓΙΑΓΚΟΣ

    Παντως στον Ομηρο ειναι ενα πολυ συνηθισμενο θεμα, μερικες απο τις θαυμασιες παρομοιωσεις του δειχνουν οτι ηξερε καλα τις συνηθειες τους και οτι ηταν συνηθισμενο προβλημα για τους κτηνοτροφους.
    Μερικες απο αυτες δινω παρακατω.
    Προσεχτε οτι μιλαει για λιονταρια των βουνων και καμια σχεση δεν εχουν με τα λιονταρια της Αφρικης.
    Στην σκηνη που περιγραφεται στην ασπιδα του Αχιλλεα, δυο λιονταρια σκοτωνουν εναν ταυρο, επομενως δεν μιλαμε για αγριογατες και λυγκες.
    Στην τελευταια ειναι αδυνατον να πιστεψει κανεις οτι ο Ομηρος δεν ειχε δει αυτην την σκηνη με τα ματια του.

    Μα τώρα δεν µπορώ κανένα τους να ιδώ και να ξεκρίνω’ σα σκύλοι εζάρωσαν και λούφαξαν τρογύρα από λιοντάρι.

    Σα δυο λιοντάρια που τ’ ανάθρεψε ψηλά σε κορφοβούνια µια λιόντισσα βαθιά στο σύλλογγο θεριακωµένου δάσου, κι αυτά χιµούν και βόδια αρπάζουνε κι αρνιά καλοθρεµµένα, του κόσµου τα µαντριά ρηµάζοντας, ως που κι αυτά µια µέρα να τα σκοτωσουν οι τσομπανηδες με σουβλερα κονταρια

    στα στήθη επάγωσε και ξέχασαν τη λιονταρίσια ορµή τους. Πώς σε κοπάδι βόδια αρίφνητο για πρόβατα, που τύχει να λείψει από κοντά ο τσοπάνος τους, µες στην καρδιά της νύχτας, σαν πέσουν δυο θεριά αναπάντεχα, τα διασκορπίζουν όλα’ παρόµοια δειλιασµένοι εσκόρπισαν κι οι ∆αναοί,

    • Σπύρος Α

      Πιθανότατα να ήταν τέτοιου είδους λιονταριού. Βέβαια είναι ένα ωραίο μυστήριο και η μυθολογία που έχει αναπτυχθεί πάνω στη φυσιογνωμία των λιονταριών, κάνει την υπόθεσή τους ακόμα πιο συναρπαστική! Μακάρι στο μέλλον να βρεθούν περισσότερες πληροφορίες (κυρίως παλαιοντολογικές και αρχαιολογικές) και να μας διαφωτίσουν περαιτέρω πάνω σ αυτό το θέμα 🙂

  • Πιθανώς να είχαν εισάγει λέοντες στους βασιλικούς κήπους τους οι Αργεάδες βασιλείς. Γιατί σίγουρα είχαν κυνηγετικές ρεζέρβες! http://d2xa4n5l7aroin.cloudfront.net/wp-content/uploads/2016/02/129_144_Page_14_Image_0001.png

    https://sites.google.com/site/romeandromania/hellenism/politistike-kleronomia-ellenismou/macedonia

    |

  • Παναγιώτης

    Όσον αφορά το λιοντάρι της Νεμέας, καθώς επίσης και η ίδια η μορφή του Ηρακλή, φαίνεται να είναι εισαγόμενα θρησκευτικά μοτίβα από τις ανατολικές λατρείες. Σε σφραγίδες, φυλαχτά και κοσμήματα της Μεσσοποταμίας, ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. απεικονίζεται ένας ήρωας με λεοντή, τόξο και ρόπαλο, ο οποίος κατανικά λιοντάρια, δράκους, αρπακτικά πτηνά και άλλα τέρατα και είναι κι αυτός γιος του θεού της καταιγίδας Ενλίλ. Φαίνεται λοιπόν ότι, όταν αργότερα αναπτύχθηκε το εμπόριο, έφτασε στον ελλαδικό χώρο η μορφή αυτή του ήρωα πάνω σε αγγεία, κοσμήματα και φυλαχτά και οι ντόποιοι κάτοικοι προσάρμοσαν αυτόν και τα ζώα του στους τοπικούς μύθους. Το πιο πιθανό λοιπόν είναι, οι κάτοικοι της Πελλοποννήσου να μην είδαν ποτέ ζωντανό λιοντάρι, άλλωστε δεν υπάρχει καμμία ένδειξη για το αντίθετο.

    • aris0978 .

      giati o iraklis pote xronologeite? i neolithiki epoxi tu kinigu pu topothetite o iraklis xronologite ston eladiko xwro apo to 7000pX ke teliwnei to 4500-2000 pX

      • Παναγιώτης

        Τί εννοείτε με τη χρονολόγηση του Ηρακλή, δεν το αντιλαμβάνομαι. Είναι ένα μυθικό πρόσωπο, πώς μπορεί να χρονολογηθεί;

        • aris0978 .

          The core of the story of Heracles has been identified by Walter Burkert as originating in Neolithic hunter culture and traditions of shamanistic crossings into the netherworld. https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_Burkert

  • Idom Genikhsxrhshs

    Λέοντός τις κυνηγὸς ἴχνη ἐπεζήτει· δρυτόμον δὲ ἐρωτήσας εἰ εἶδεν ἴχνη λέοντος καὶ ποῦ κοιτάζει, ἐφη· «Καὶ αὐτὸν τὸν λέοντά σοι ἤδη δείξω». Ὁ δὲ ὠχριάσας ἐκ τοῦ φόβου καὶ τοὺς ὀδόντας συγκρούων εἶπεν· » Ἴχνη μόνα ζητῶ, οὐχὶ αὐτὸν τὸν λέοντα».
    🙂

  • george

    ωραιο αρθρο.συγχαρητηρια για αλλη μια φορα.

  • ToSaP

    Διαβαζοντας το αρθρο σκεφτηκα τους δρακους. Μια τόσο διαδεδομένη εικόνα που μαλλον δεν υπηρξε ποτε ακριβως ετσι. Πόσο μάλλον ενα λιονταρι που υπήρξε οντως και λόγο της επιβλητικης του παρουσίας θα μπορούσε να διαδοθεί τόσο πολύ μυθολογικά.

  • Γιώργος Μεταξάς

    Δεν βλέπω γιατί ο μικρός σχετικά πληθυσμός λιονταριών που ενδεχομένως ζούσαν στην αρχαία Ελλάδα δεν θα μπορούσε εύκολα να έχει εξαλειφθεί, δεδομένου, ότι:
    -Τα λιοντάρια ζουν σε σχετικά επίπεδα εδάφη, και όχι επάνω στα βουνά όπως οι λύκοι, οπότε θα ήταν εύκολο να κυνηγηθούν.
    -Το τρόπαιο λιονταριού ήταν σημαντικό και κυρίως απόδειξη θάρρους, οπότε θα υπήρχαν πολλοί επίδοξοι κυνηγοί τους.
    -Από μια εποχή και μετά, τόσο οι μέθοδοι όσο και τα όπλα θα έκαναν το κυνήγι του λιονταριού πολύ πιο αποτελεσματικό και τα λιοντάρια δεν θα προλάβαιναν καν να μεγαλώσουν αρκετά.

    • Σπύρος Α

      Το κυριότερο επιχείρημα που χρησιμοποιείται για την εξαφάνιση των λιονταριών στην Ευρώπη, είναι μία σφαγή «άγριων θηρίων» που έγινε από την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Στην πραγματικότητα όμως έχουμε ονομάσει αυτά τα λιοντάρια «ευρωπαϊκά λιοντάρια» Πολλοί θεωρούν ότι είναι η φυσική εξέλιξη των λιονταριών των σπηλαίων. Άλλοι θεωρούν πως είναι συγγενείς με τα λιοντάρια της Ινδίας και άλλοι θεωρούν πως δεν υπήρχαν ποτέ. Είναι δεδομένο πως υπήρχαν λιοντάρια μέχρι το 8.000 π.χ στην Ευρώπη (και κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι υπήρχαν και έως το 1.000 π.χ) αλλά η πραγματικότητα χάνεται με το πέρασμα του χρόνου και μετά από την χρήση ισχυρών συμβολισμών για αυτά. Ακόμα και ο Αριστοτέλης στην αναφορά του, φαίνεται ιδιαίτερα αβέβαιος και μπορούμε να πούμε ότι με ασφάλεια περιορίζει τον πληθυσμό των λιονταριών (τον περιγράφει τόσο μικρό που πιθανότατα να μην τον είχε δει και ποτέ). Παρόλα αυτά η αρχαιολογία και παλαιοντολογία εξελίσσονται και ίσως στα επόμενα χρόνια να μάθουμε περισσότερα. (Σε όλο το κείμενο κρατάω μια απόσταση από την ολική κατάρριψη του συγκεκριμένου θέματος, στην πραγματικότητα απλά εκφράζω μια άποψη, λιγότερo δημοφιλής, η οποία όμως χρησιμοποιείται ευρέως πλέον στο Ακαδημαϊκό πεδίο.

      • Γιώργος Μεταξάς

        Πάντως στην Κυριακάτικη ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ διάβασα, μεταξύ άλλων ευτράπελων που ρωτάνε οι τουρίστες τους ξεναγούς, στην Ελλάδα, και αν τα λοντάρια των Μυκηνών κλπ είναι επικίνδυνα για τα παιδιά!

  • aris0978 .

    μα αν αναφερουν οι ιδιοι οι αρχαιοι συγγραφεις οτι υπηρχαν λιονταρια στον ελλαδικο χωρο πχ Μακεδονια ειναι ευκολα επαληθευσιμο για εκεινους….και αρα αν το αναφερουν και μεταγενεστεροι οπως ο Αριστοτελης θα μπορει ευκολα να το επαληθευσει…. γιατι να αναφερει κατι που να ειναι ψεμα οταν ειναι κατι τοσο συγκεκριμενο οπως ενα ειδος ζωου οταν αυτο κατα τα λεγομενα του ζουσε σε περιοχη που ζουσε καιι ο ιδιος ο Αριστοτελης?…ο Αριστοτελης ειναι ο πατερας της λογικης σκεψης….και επισης αυτα τα στοιχεια τα γραφει και για τους μαθητες του εκεινη την εποχη που ευκολα μπορουν να επαληθευσουν αν στην εποχη που ζουσαν υπηρχαν λιονταρια…..Νομιζω συμπερασματικα οτι ο μυθος μαλλον μυθος δεν ειναι…..και σιγουρα δεν καταρρεει…..Το πιο λογικο και ασφαλες ειναι να πουμε οτι μαλλον υπηρχαν…

    • Σπύρος Α

      Οι περισσότεροι συγγραφείς μπορούν να θεωρηθούν αναξιόπιστοι, εκτός του Αριστοτέλη , για τον οποίο συμφωνώ για όσα λες. Ο Αριστοτέλης πρακτικά είναι το μεγαλύτερο επιχείρημα για την ύπαρξη λιονταριών στην Ελλάδα.

    • aris0978 .

      και γιατι τα λιονταρια να ειναι λυγκες?? αυθαιρετο συμπερασμα…..τοτε οι περσες ηταν ινδοι..:)
      Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι τα λιοντάρια αφθονούσαν στην Ελλάδα γύρω στο 480 π.Χ. Ο Αριστοτέλης τα θεωρούσε σπάνια το 300 π.Χ. ενώ περί το 100 μ.Χ. είχαν εξαλειφθεί.

      Εντωμεταξυ γυρω απο την γεωγραφικη περιοχη Ελλαδα τα λιονταρια αφθονουσαν κατα την αρχαιοτητα γιατι στην Ελλαδα να μην υπηρχαν αφου εχουμε και μαρτυριες μιλαμεγια 2500χρονια πριν. Τα παεακατω λιονταρια αφθονουσαν στην περιοχη :

      . l. persica (Π. ο λ. ο περσικός), γνωστό ως ασιατικό λιοντάρι ή νοτιοασιατικό, περσικό ή ινδικό λιοντάρι, που κάποτε απλωνόταν από την Τουρκία, σε όλη τη Μέση Ανατολή έως το Πακιστάν, την Ινδία και το Μπανγκλαντές. Εντούτοις, οι μεγάλες αγέλες και το γεγονός ότι δραστηριοποιούνται ημέρα, τα έκανε πιο εύκολα για λαθροθηρία από ότι οι τίγρεις ή οι λεοπαρδάλεις, και έτσι σήμερα υπάρχουν περίπου 300 στο Εθνικό Πάρκο του Δάσους Γκιρ στην Ινδία

      P. l. leo (Π. ο λ. ο λέων), γνωστό ως βερβερικό λιοντάρι, έχει εξαφανιστεί σε άγρια κατάσταση εξαιτίας του υπέρμετρου κυνηγιού, εντούτοις ενδέχεται να υπάρχουν ακόμα άτομα στην αιχμαλωσία. Είναι το μεγαλύτερο από τα υποείδη λιονταριών, καθώς υπάρχουν αναφορές για άτομα με μήκος 3-3,3 μέτρα και βάρος πάνω από 200 κιλά. Κατανέμονταν από το Μαρόκο έως την Αίγυπτο. Το τελευταίο άγριο βερβερικό λιοντάρι σκοτώθηκε το 1922 στο Μαρόκο.

      P. l. fossilis (Π. ο λ. το απολίθωμα), γνωστό και ως πρώιμο ευρωπαϊκό λιοντάρι των σπηλαίων του Μέσου Πλειστόκαινου, έφθασε στο απόγειό του περίπου 500.000 χρόνια πριν, ενώ έχουν βρεθεί απολιθώματά του στη Γερμανία και την Ιταλία. Ήταν μεγαλύτερο από τα σημερινά λιοντάρια, φτάνοντας το μέγεθος του αμερικάνικου λιονταριού.

      P. l. spelaea (Π. ο λ. ο σπήλαιος), γνωστό και ως ευρωπαϊκό λιοντάρι των σπηλαίων, ευρασιατικό λιοντάρι των σπηλαίων, ή ευρωπαϊκό λιοντάρι των σπηλαίων του Άνω Πλειστοκαίνου, βρίσκονταν στην Ευρασία μεταξύ 300.000 και 10.000 χρόνια πριν.[15] Το είδος είναι γνωστό από παλαιολιθικές σπηλαιογραφίες (όπως αυτές στην εικόνα αριστερά), χαράξεις σε ελεφαντόδοντο, και πήλινα αγαλματίδια,[25] που δίνουν ενδείξεις ότι είχε προεξέχοντα αυτιά, φουντωτή ουρά και πιθανώς αμυδρές ρίγες, και ότι τουλάχιστον κάποια αρσενικά τραχηλικό πτίλλωμα ή πρωτόγονες χαίτες

      P. l. europaea, γνωστό και ως Ευρωπαϊκό λιοντάρι, πιθανότατα ήταν το ίδιο ακριβώς με το Panthera leo persica ή το Panthera leo spelea. Η υπόστασή του ως υποείδος δεν έχει επιβεβαιωθεί. Εξαφανίστηκε περί το 100 μ.Χ. εξαιτίας του κυνηγιού και της υπερεκμετάλλευσης. Βρίσκονταν στα Βαλκάνια, την Ιταλική Χερσόνησο, τη νότια Γαλλία και την Ιβηρική Χερσόνησο. Ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές αντικείμενο κυνηγιού ανάμεσα στους Ρωμαίους, τους Έλληνες και τους Μακεδόνες.

      Frequently encountered lion bones in cave deposits from Eemian times suggest that the late Pleistocene European cave lion, Panthera leo spelaea, survived in the Balkans and Asia Minor. There was probably a continuous population extending into India. Kurtén, B. (1968). Pleistocene Mammals of Europe. Transaction Publishers, 2007. p. 317. ISBN 0202309533.

      https://en.wikipedia.org/wiki/Asiatic_lion#/media/File:Hoysala_emblem.JPG ute ke ayto to les liontari oi kalitexnes panta allws to apoikonizun den nomizw na min xeran sthn arxea india pos ine to kefali twn liontariwn 🙂

  • bg aerlon

    Ωραίο άρθρο!

    Αλλά, αν υπήρχαν λιοντάρια στην Ευρώπη το 8 και 10.000 πΧ, είναι δυνατόν να επέζησαν στη μνήμη των ανθρώπων 7.000 χρόνια μετά; Πιο κοντά είμαστε εμείς στον Αριστοτέλη, έχοντας στη διάθεσή μας και αναρίθμητες γραπτές πηγές, από ότι οι άνθρωποι του 1000πΧ με τα λιοντάρια του 8000πΧ…και παρόλα αυτά δεν μπορούμε να αναπαραστήσουμε πιστά τη κλασσική εποχή-ούτε καν τις μαύρες εποχές της τουρκοκρατίας…

    Κάτι άσχετο: κάπου διάβασα για λύγκες στο Τατόι τόσο πρόσφατα όσο το 1903! Μπορεί να ήταν και άγριες γάτες (δηλ. πρώην οικόσιτες, όχι αγριόγατες) κατά το πρότυπο των άγριων γουρουνιών που υπάρχουν σήμερα στα βουνά και φυσικά δεν είναι αγριογούρουνα – κάπροι, που ζουν κυρίως στη Ροδόπη, Πίνδο και βορειότερα.

    • Σπύρος Α

      Το θέμα της μνήμης είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον (οι μύθοι βασίστηκαν στη μνήμη και μπορείς να βρεις την καταγωγή τους έως και χιλιάδες χρόνια πριν)