Ο μύθος της υπεροψίας των επιστημόνων

In Critical Thinking by Γιώργος Γιώτης9 Comments

Το παραπάνω καρτούν ομολογώ ότι μου άρεσε πολύ. Αναπαράγει με απλό και ξεκάθαρο τρόπο την έννοια της εξειδίκευσης και της «αυθεντίας», την απλή λογική του ότι αν δεν είμαι ειδικός σε κάτι, είναι καλύτερο να μην προσποιούμαι ότι ξέρω αυτά που δεν μπορώ να ξέρω χωρίς να έχω πίσω μου μακροχρόνια εκπαίδευση και εμπειρία.

Αλλά μέσα σε αυτήν την όμορφη αναλογία, ο σχεδιαστής του καρτούν δεν ξεκαθαρίζει ένα σημαντικό γεγονός: ο όγκος και η περιπλοκότητα της γνώσης, της εμπειρίας και της εκπαίδευσης που πρέπει να έχει συλλέξει κάποιος ώσπου να μπορέσει να γίνει ανεξάρτητος επιστήμονας, συμβάλλοντας στην διεύρυνση της ανθρώπινης γνώσης, είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα από αυτά που χρειάζεται για την κατανόηση της μηχανής του αυτοκινήτου. Με τον ίδιο τρόπο που το σύμπαν ή έστω και ένα μικρό κομμάτι του σύμπαντος (πχ ένα χαωτικό σύστημα όπως η γήινη ατμόσφαιρα) είναι πρακτικώς απείρως μεγαλύτερο και περιπλοκότερο από οποιαδήποτε ανθρώπινη κατασκευή.

Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: είδη ακτινοβολίας υπάρχουν στο σύμπαν πολλά. Ακτινοβολία από άτομα, από μόρια, από υποατομικά σωματίδια. Θερμική ακτινοβολία, ακτινοβολία λόγω επιτάχυνσης ή επιβράδυνσης ενός σωματιδίου. Έχω στη βιβλιοθήκη μου ένα βιβλίο τριακοσίων σελίδων που αναλύει ένα συγκεκριμένο είδος ακτινοβολίας, με τεράστιες μαθηματικές εκφράσεις και ατελείωτους μαθηματικούς υπολογισμούς – την ακτινοβολία σύγχροτρον. Και δεν εξαντλεί το θέμα. Πόσα βιβλία τριακοσίων και πλέον σελίδων θα χρειαζόμασταν για να αναλύσουμε σε βάθος αυτό το μικρό κομμάτι της φυσικής επιστήμης, την ακτινοβολία; Δέκα, είκοσι, εκατό; Πραγματικά δεν είμαι σίγουρη ότι μπορώ να υπολογίσω έστω και θεωρητικά τον τεράστιο όγκο γνώσης που εμπεριέχεται μέσα σε αυτό το μικρό, απειροελάχιστο κομμάτι της επιστήμης. Και τώρα φανταστείτε τον όγκο που περιέχεται σε άλλα πιο μεγάλα κομμάτια της επιστήμης. Κλίμα, αεροδιαστημική, πυρηνική φυσική, σχάση και σύντηξη, ανοσολογία, εξελικτική βιολογία, και ο κατάλογος είναι ατελείωτος.

Και παρ’όλα αυτά, ο μύθος των υπεροπτών επιστημόνων συνεχίζεται. Ένας διαδικτυακός φίλος μου έγραψε ως σχόλιο στο παραπάνω καρτούν ότι η απάντηση είναι «ότι ο μηχανικός και ο υδραυλικός δεν αισθάνονται την ανάγκη να δημοσιεύουν καρτούν για να εκπαιδεύσουν ανθρώπους που δεν θέλουν να μάθουν». Με λίγα λόγια, το να προσπαθεί κανείς να πείσει τους αδαείς ότι η ομάδα των ειδικών επιστημόνων που έχει περάσει όλη της τη ζωή μαθαίνοντας και ερευνώντας πολύπλοκα φαινόμενα, δεν έχει κανέναν λόγο να ανακατεύεται με τις φαντασιώσεις των αντιεμβολιαστών ή των ψεκασμένων, οι οποίοι διαβάζοντας δέκα ανυπόστατες δημοσιεύσεις σε ιστοσελίδες αμφιβόλου ποιότητας και ηθικής νομίζουν ότι οι γνώσεις τους είναι ισάξιες με εκείνου/ης που έχει διδακτορικό στην ανοσολογία ή στην μετεωρολογία, διαβάζοντας μέρα νύχτα επί δεκαετίες και προσπαθώντας να κατανοήσει φαινόμενα των οποίων η πολυπλοκότητα και μόνο απαγορεύει την κατανόησή τους σε άτομα που δεν κατέχουν βάθος γνώσεων, με κόπο αποκτημένες σε βάθος ετών, στη συγκεκριμένη επιστήμη.

Η διαφορά μεταξύ επιστημόνων και μη επιστημόνων είναι η εξής: οι επιστήμονες ξέρουν τι δεν ξέρουν. Ξέρουν ότι είναι ειδικοί σε ένα απειροελάχιστα μικρό κομμάτι αυτού που ονομάζουμε επιστήμη και έχουν περάσει χρόνια – ακόμα και δεκαετίες – ερευνώντας αυτό το μικρό και απειροελάχιστο κομμάτι. Ξέρουν ότι υπάρχει πάντα η πιθανότητα κάποιο αποτέλεσμα έρευνας να αποδειχθεί σωστό ή λάθος με μελλοντικά δεδομένα, αλλά επίσης ξέρουν τι σημαίνει όγκος στοιείων υπέρ μιας υπόθεσης και 99% πιθανότητα – που είναι για όλους τους πρακτικούς σκοπούς βεβαιότητα. Ξέρουν τι σημαίνει στατιστική και ξέρουν πώς να αξιολογούν τα επιστημονικά άρθρα που διαβάζουν. Ξέρουν, τέλος, ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να παριστάνουν τους ανίδεους, όταν ένα αντικείμενο το κατέχουν σε βάθος.

Αλλά γνωρίζοντας ακριβώς πόση εκπαίδευση και έρευνα χρειάζεται για να γίνεις ειδικός σε ένα κομμάτι της επιστήμης, αναγνωρίζουν την ειδικότητα και την αυθεντία των συναδέλφων τους σε διαφορετικούς κλάδους της επιστήμης. Και κατανοούν ότι η επιστημονική μέθοδος – το να θέτει κανείς υποθέσεις και να τις επιβεβαιώνει ή να τις καταρρίπτει μέσω παρατηρήσεων και πειραμάτων – είναι ο καλύτερος τρόπος που έχουμε να καταλάβουμε τον κόσμο και το σύμπαν. Γι’αυτό εγώ, ως φυσικός, υποστηρίζω με μεγάλη σιγουριά τις θέσεις ενός τελείως διαφορετικού κλάδου της επιστήμης – της ανοσολογίας – που μετά από δεκαετίες, χιλιάδες έρευνες και ακόμα περισσότερες στατιστικές έχει κατορθώσει σχεδόν να εκριζώσει ασθένειες από τον πλανήτη οι οποίες ήταν καταστροφικές για μεγάλο ποσοστό ανθρώπων. Δεν έχει να κάνει με το αν υποστηρίζω έναν συγκεκριμένο επιστήμονα – υποστηρίζω το αποτέλεσμα δεκαετιών και αιώνων συστηματικής και σταθερής εφαρμογής της επιστημονικής μεθόδου.

Εκείνοι που, προκειμένου να απορρίψουν τα αποτελέσματα της αργής, δύσκολης αλλά συστηματικής προόδου της επιστήμης, τα οποία έχουν επιτευχθεί με τη συνεισφορά χιλιάδων επιστημόνων, αρκούνται στο να μιλούν για «υπερόπτες επιστήμονες». Είναι κυρίως εκείνοι οι οποίοι δεν κατέχουν πολλές γνώσεις. Είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο: όταν αισθάνομαι άσχημα επειδή δεν έχω τις ικανότητες και τις γνώσεις του άλλου, προσπαθώ να τον μειώσω με όποιον τρόπο μπορώ. Όταν είμαι ανίδεος και ο εγωισμός μου δε μου επιτρέπει να αποδεχτώ το γεγονός ότι ο επιστήμονας έχει πολύ περισσότερες γνώσεις και πιο ανεπτυγμένη κριτική ικανότητα από εμένα, τουλάχιστον σε θέματα αξιολόγησης επιστημονικών θεμάτων, λόγω δεκαετιών εξάσκησης και μάθησης, τότε η εύκολη λύση είναι να προσπαθώ να πείσω τον εαυτό μου ότι ο/η επιστήμονας είναι υπερόπτης, επειδή προσπαθεί να με πείσει ότι πράγματι κάτι ξέρει.

Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε την υποχρέωση να κρυβόμαστε από κανέναν. Δεν είναι δική μου υποχρέωση, ως ειδικός σε έναν κλάδο της επιστήμης, να προσπαθώ να «κρύβομαι» σαν να είχα κάποια μολυσματική ασθένεια και να προσποιούμαι ότι είμαι το ίδιο ανίδεη, ή το ίδιο απαίδευτη, με τον ψεκασμένο της διπλανής πόρτας. Δεν είμαι υποχρεωμένη να αποδέχομαι την «άποψή» του ως ισάξια – η άγνοια δεν είναι άποψη. Φυσικά και μπορεί κανείς να πιστεύει ό,τι θέλει, αλλά αυτό δεν αναιρεί τα γεγονότα και την πραγματικότητα. Αλλά το να ανάγουμε τη γνώση, την προσπάθεια, την εργατικότητα σε ελάττωμα, κάνοντας τους επιστήμονες να «κρύβονται» για να μην τους πούμε υπερόπτες, και εξυψώνοντας την ανιδεότητα σε ιδανικό, είναι μία από τις μεγαλύτερες αποτυχίες της κοινωνίας μας.

Αν δεν καλέσω τον μηχανικό και προσπαθήσω να επισκευάσω το αυτοκίνητό μου, ίσως μείνω χωρίς αυτοκίνητο. Αν δεν καλέσω τον υδραυλικό, μπορεί να μείνω χωρίς καζανάκι ή χωρίς νερό. Αν ακυρώνω όμως την επιστήμη και τους επιστήμονες, μπορεί το παιδί μου να πεθάνει επειδή ξέρω καλύτερα από το γιατρό, ή αν δεν εμβολιάσω το παιδί μου, μπορεί να μολύνω βρέφη προκαλώντας τους βλάβες ή ακόμα και θάνατο. Αν δεν ακούσω τους επιστήμονες που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με το κλίμα και συνεχίσω να συμπεριφέρομαι με τρόπο καταστροφικό, ανησυχώντας περισσότερο για τα ανύπαρκτα chemtrails παρά για την πολύ υπαρκτή μόλυνση με μεθάνιο, διοξείδιο του άνθρακα και τεράστιες ποσότητες πλαστικών, τότε θα προκαλέσω με μαθηματική βεβαιότητα τον ολοκληρωτικό αφανισμό της ανθρωπότητας, και πιθανόν της ζωής στον πλανήτη.

Και το κίνημα της αντι-επιστημονικότητας με πολύ βολικό τρόπο ξεχνάει ότι όλα όσα απολαμβάνει σήμερα, από το φούρνο μικροκυμάτων και το κινητό τηλέφωνο έως το αυτοκίνητο, τις μεθόδους διάγνωσης ασθενειών που δεν φαίνονται με γυμνό  μάτι και τις εντυπωσιακές προόδου της χειρουργικής που έχουν ανεβάσει το προσδόκιμο της ζωής πάνω από τα 70 χρόνια, είναι αποτέλεσμα επιστημονικής έρευνας. Το γεγονός ότι σήμερα δεν πεθαίνουν τα μισά παιδιά πριν την ενηλικίωση, ή μία στις δέκα γυναίκες στη γέννα, είναι προϊόν της επιστημονικής εξέλιξης της ανθρωπότητας. Κοιτάξτε γύρω σας και βρείτε τα αντικείμενα που δεν είναι αποτέλεσμα της επιστημονικής προόδου. Δε θα βρείτε και πολλά. Ακόμα και το νάυλον ή οι βαφές στα ρούχα οφείλονται στην επιμονή κάποιου/ας που πάλευε στο εργαστήριο με έναν δοκιμαστικό σωλήνα πριν πολλά χρόνια.

Ήρθε η ώρα να ξαναβάλουμε την επιστήμη στη ζωή μας και να της δείξουμε τον σεβασμό που της αξίζει.

*******

Ιωάννα Αρκά – Φυσικός

Γιώργος Γιώτης

Γιώργος Γιώτης

Αρθρογράφος - Ερευνητής
Γιώργος Γιώτης

Latest posts by Γιώργος Γιώτης (see all)

  • Papadoc

    Ωραιο άρθρο, δυστυχώς τα παραδείγματα που εχω απο ανθρώπους που δεν εμβολιάζουν τα παιδιά τους και απο ανθρώπους που πιστεύουν σε απίθανες θεωρίες ειναι όλοι επιστήμονες! Επισης εχω πολλαπλά παραδείγματα απο υπερφίαλους επιστήμονες που βλέπουν τα θέματα αυστηρά κατω απο το ρπισμα της δίκης τους επιστήμης.

    Ευχαριστώ

  • fender bender

    Όσο και να εμπιστεύεσαι κάποιον ειδικό δεν βρίσκω λάθος να τον αμφισβητήσεις, το πρόβλημα είναι όταν κλείνεις τα αυτιά σου σε αυτό που έχει να σου πει. Και αν κάποιος ανίδεος εκφράσει την άποψη του μπορεί κάλλιστα ο επιστήμων να του εξηγήσει στο που είναι λάθος. Η λογική του «εμπιστεύσου με είμαι επιστήμονας» είναι αλαζονική μπορεί ο άλλος να μην έχει τις γνώσεις που έχεις εσύ σε ένα θέμα αλλά αυτό δεν τον κάνει χαζό.

  • Trampakoulas

    Διαβαζα μεχρι «την ακτινοβολία σύγχροτρον»… καπου εκει εχασα το ενδιαφερον μου να διαβασω παρακατω.

    Spoiler: Το σύχνοτρον ειναι επιταχυντης σωματιδιων οχι ακτινοβολια (πχ Large Hadron Collider)

    • spylab

      Βιαστηκες να χασεις το ενδιαφερον σου . Tην αλλη φορα κανε ενα απλο search …
      (Ακτινοβολία συγχρότρου)

      • Trampakoulas

        Οφείλω μια συγνώμη.
        Ή δύο, μία στον αρθρογράφο που βιάστηκα να κρίνω και μία στον εαυτό μου που άφησα την έλλειψη γνώσης να σταθεί εμπόδιο.

  • Alexander Fleming

    Alexander Fleming approves! Really good article!

  • Removed post Φελέκι

    Τι ξέρουνε αυτοί μωρέ απ’ τα ελληνικά hoaxes; Την τύφλα τους δεν ξέρουνε. Άκου να δεις ποιος ξέρει φιλαράκι ,για να μη μπερδεύεσαι.

    Πρόσφατα ανέβηκε μια ανακοίνωση εκπαιδευτικών για το εντυπωσιακό σουφράιβορ που παρακολουθεί η Γελλάς κάθε βράδυ. Τολμούν αυτοί οι αναιδείς να το χαρακτηρίσουν αισχρό παιγνίδι που προωθεί την «με κάθε μέσο επιδίωξη της νίκης χωρίς ηθικούς φραγμούς». Αίσχος τους!

    Παίρνουν κάτω από το άρθρο την απάντησή τους απ’ τον μαγευτικό και μαγικό απόγονο του Περικλέους (ένα σωρό απογόνους για να ακριβολογήσω) που σε άπταιστα ελληνικά τους κατηγορούν «σασ αιφτεκεσε το σφουραωβορ αλα σταιλνεται τα πεδεια μας στα φρωντηστύρια».

    Τα αμελητέα γεγονότα πως

    α. Το 90% των σχολιαστών είχε κοπεί ακόμα και από τα φροντιστήρια χτυπήματος φραπέ

    β. Η κλασσική ανίκητη επιχειρηματάρα «δεν έχεις δίκιο γιατί κι εσύ έκανες κάτι λάθος» (πχ πυρηνικός επιστήμονας που έριξε παραπάνω αλάτι στις πατάτες, άρα δεν είναι πυρηνικός επιστήμονας αλλά αλμπάνης,γιατί αν έχεις σπουδάσει στο πανεπιστήμιο είναι δυνατόν να σου ξεφεύγει το αλάτι; )

    γ. «Μου έθιξε την υπόληψη διότι εγώ παρακολουθώ σουφράιβορ κάθε βράδυ και τώρα με κάνει να φαίνομαι μ@λ@κ@ς» (αυτό από μέσα τους, στο βαθύ ασυνείδητο του μυαλού τους και ΠΟΤΕ ΜΑ ΠΟΤΕ μεγαλόφωνα)

    αυτά λοιπόν τα ελάχιστα,και μερικά ακόμα, αλλά ας μη μακρηγορούμε, φαίνεται να μην επηρεάζουν τον θρυλικό Σέλληνα στην ολομέτωπη επίθεση κατά των «καθοιγυτον που κανννουναι φρωτνυσρηρεια γεια να κωνωμοισουνε». Ετσι δείχνοντας ότι ο γείτονας έκανε λάθος ανοίγοντας τη βάνα της βρύσης αριστερόστροφα, έχουμε απόδειξη πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γη είναι επίπεδη. Πετάμε και ένα «άντε που γίνατε όλοι τιμητές» και καθαρίζουμε Ελληνικά και περήφανα.

    Γιατί , άμα λάχει να ‘ουμ, εδώ γεννήθηκε ο πολιτισμός, εντάξει;

  • It’s all in the Game

    Κι άλλο ένα σχόλιο για το πως νομίζω ότι πρέπει να αντιμετωπίζεται ο ψεκασμένος της διπλανής πόρτας όπως λέει το άρθρο. Αυτή την στιγμή έχουμε πόλεμο μεταξύ λογικής και παράλογου όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στον υπόλοιπο πλανήτη και αφορά πάρα πολλά θέματα. Το βλέπουμε καθημερινά. Ένα ποσοστό αυτών των ανθρώπων απλά έχει άγνοια και υιοθέτησε την πρώτη βλακεία που διάβασε στο διαδίκτυο νομίζοντας ότι ανακάλυψε την Αμερική. Ίσως κάποιοι άλλοι αισθάνονται απλά την ανάγκη να ανοίκουν σε ένα ξεχωριστό γκρούπ ανθρώπων που νομίζουν ότι ξέρουν κάτι που οι υπόλοιποι δεν ξέρουμε. Αρκετούς από αυτούς μπορείς να τους κερδίσεις παρουσιάζοντάς τους τα δεδομένα. Δείτε π.χ. πόσο ωραία τα αναλύει ένα, ένα το Veritasium: https://www.youtube.com/watch?v=OWXoRSIxyIU

    Χωρίς χαρακτηρισμούς, χωρίς πολλές φαμφάρες, με απλή γλώσσα βάζει κάτω τα raw data.

    Υπάρχουν όμως και άλλες κατηγορίες ανθρώπων που παρόλο που θα τους παρουσιάσεις τα δεδομένα αυτοί θα συνεχίσουν να λένε τα ίδια είτε γιατί είναι απατεώνες και έχουν συμφέρων να τα λένε, είτε γιατί είναι εγωπαθείς που απλά δεν θέλουν να παραδεχθούν ότι έχουν λάθος, είτε επειδή είναι θύματα της γνωστικής παραφωνίας («το λέει η θρησκεία άρα είναι αλήθεια» κλπ.), είτε επειδή απλά είναι μπουμπούνες, είτε συνδυασμός των παραπάνω. Ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπιστούν αυτοί, σύμφωνα με αυτά που έχω δει, είναι η γελοιοποίηση και ο κοινωνικός αποκλεισμός. Βρισκόμαστε σε πόλεμο με την ανθρώπινη βλακεία και άγνοια, δεν έχουμε πλέον περιθώρια να αδιαφορούμε, πρέπει να αντιδράσουμε.

  • It’s all in the Game

    Το να είναι κάποιος αλαζόνας λίγη σημασία έχει. Το να είναι σωστός σε αυτό που λέει και κάνει έχει σημασία. Έναν υδραυλικό π.χ., όπως λέει το σκίτσο, δεν θα το επικρίναμε επειδή είναι αλαζόνας, θα τον επικρίναμε αν δεν έκανε σωστά την δουλειά του.

    Αν θέλουμε να μιλήσουμε γενικά, ένας σοβαρός επιστήμονας που ασχολείται με την έρευνα, στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι αλαζόνας λόγω της φύσεως της δουλειάς του. Ένας ερευνητής χαίρεται να κάνει λάθος. Χιλιάδες επιστήμονες προσπάθησαν (και προσπαθούν) να καταρρίψουν τον νόμο της σχετικότητας*. Αυτό δεν γίνεται λόγο ενός εγωιστικού καπρίτσιου των επιστημόνων αλλά πρώτον για να εδραιωθεί ακόμα περισσότερο ο νόμος και δεύτερον αν πτυχές του νόμου καταρριφθούν αυτό θα ανοίξει ένα νέο τεράστιο πεδίο ερευνών που θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ακόμα περισσότερο το φυσικό κόσμο γύρω μας όπως έγινε με στην αντικατάσταση του νόμου του Νεύτωνα με τον νόμο της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν.

    Αυτό που στην πραγματικότητα «ενοχλεί» με τους κλασσικούς επιστήμονες είναι ότι ασχολούνται με την μελέτη του φυσικού κόσμου και κατά συνέπεια συγκρούονται (εμμέσως) και απομυθοποιούν τα διάφορα παραμυθάκια που έχουν αποτυπωθεί στην κουλτούρα των διαφόρων πολιτισμών.

    Τέλος θα συμφωνήσω απόλυτα με την φράση «να ξαναβάλουμε την επιστήμη στην ζωή μας» με την μόνη διαφορά ότι η σωστή διατύπωση είναι να βάλουμε όχι να ξαναβάλουμε. Στην νέα Ελλάδα ποτέ δεν βάλαμε στην ζωή μας την επιστήμη. Παρότι θέλουμε να υπερηφανευόμαστε για τους αρχαίους μας προγόνους, στην πραγματικότητα δεν τους μοιάζουμε ούτε κατ’ ελάχιστο. Πολλά απ’ τα προβλήματα της σημερινής Ελλάδας δεν θα υπήρχαν αν υπήρχε η επιστήμη στην ζωή μας και το παρόν site δεν θα είχε λόγο ύπαρξης (no offense 😊).

    * αναφέρομαι σε πτυχές του νόμου γιατί εξολοκλήρου δεν γίνεται να καταρριφθεί.