Η Δημοσιογραφική υπερβολή επιστημονικών άρθρων

In clickbait, Critical Thinking, Απόψεις, Επιστήμη, Θέματα για προβληματισμό by Νικόλαος Σταυρακάκης8 Comments

Δημοσίευμα στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, που κυκλοφόρησε και σε διάφορες ιστοσελίδες, ισχυρίζεται ότι όταν ένας πατέρας ασχολείται απο νωρίς με το παιδί του το βοηθάει να έχει καλύτερη νοητική ανάπτυξη.

  • ΥΠΕΡΒΟΛΗ

Αρχικά να ξεκαθαρίσω, ότι η πρόθεση μου δεν είναι να εγκαλέσω δημοσιογράφους που υπερβάλλουν ή παραποιούν τα συμπεράσματα επιστημονικών μελετών, ούτε να απαξιώσω τις ίδιες τις μελέτες αυτές.

Η πρόθεση μου είναι να διαφωτίσω πτυχές ενός μεγαλύτερου προβλήματος που υπάρχει στην επικοινωνία των αποτελεσμάτων της επιστημονικής έρευνας στο ευρύτερο κοινό.

Η κακή ή κακόβουλη επικοινωνία, μέσω της χρήσης υπερβολών και παραποιήσεων, δημιουργεί ένα χάσμα μεταξύ της γνώσης που αποκτάμε στις επιστήμες και την κατανόηση αυτής της γνώσης από το ευρύτερο κοινό.

Αυτό το χάσμα επικοινωνίας μπορεί να οδηγήσει τον υπόλοιπο πληθυσμό να κοιτάει με καχυποψία την επιστημονική έρευνα και σε ακραίες μορφές μπορεί να οδηγήσει και στην πλήρη απόρριψη της επιστήμης.

Έτσι δημιουργούνται προϋποθέσεις για ψευδοεπιστήμονες και σωρό άλλων κομπογιαννιτών να συνεχίσουν να πουλάνε τα προϊόντα τους κάτω από την μάσκα επιστημονικών όρων και εννοιών.

Η έρευνα στην ψυχολογία, που σε γενικές γραμμές είναι «πιασάρικη», είναι ιδιαίτερα επιρρεπής σε αυτού του είδους υπερβολές και παραποιήσεις.

Μόνο, όμως, αναγνωρίζοντας ότι υπάρχει πρόβλημα, μπορούμε να προβούμε σε διορθωτικές κινήσεις για την επίλυση του.

Ας κοιτάξουμε λοιπόν, ένα συγκεκριμένο παράδειγμα (εδώ).

Το διαβάσαμε στα:

ΑΠΕ-ΜΠΕ, akappatou.grathina984.gr και athensvoice.gr

Το άρθρο αυτό βασίζεται σε μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Infant Mental Health Journal και μπορείτε να την διαβάσετε εδώ.

Το άρθρο του ΑΠΕ-ΜΠΕ περιέγραψε την μελέτη των Sethna et al. (2017) ανεπαρκώς και τα συμπεράσματα της παραποιήθηκαν. Ας δούμε γιατί.

Στην πρώτη παράγραφο του άρθρου του ΑΠΕ-ΜΠΕ αναφέρεται ότι:

Απο την αρχή, υπάρχει ένα βασικό πρόβλημα παρανόησης της έρευνας. Η μελέτη αναφέρει ότι μια ποιοτική σχέση μεταξύ πατέρα και μωρού συσχετίζεται (από νωρίς) με καλύτερη νοητική ανάπτυξη (στα 2 χρόνια).

Παραθέτω εδώ μεταφρασμένα αποσπάσματα από το abstract και τα συμπεράσματα της μελέτης (έμφαση δικιά μου).

Από το abstract:

Από τα συμπεράσματα:

Είναι εμφανές σε όποιον γνωρίζει λίγο στατιστική, ότι μια συσχέτιση δεν υπονοεί, σε καμία περίπτωση, ότι «οι ενεργοί μπαμπάδες…βοηθάνε» στην καλύτερη νοητική ανάπτυξη των μωρών τους. Στην μελέτη αναφέρουν ότι η σχέση μεταξύ πατέρα-μωρού ίσως/μπορεί να επηρεάσει την νοητική ανάπτυξη του μωρού.

Για περαιτέρω εξήγηση γιατί μια συσχέτιση δεν αναλογεί σε αιτιότητα δείτε εδώ.

Επίσης, στην μελέτη των Sethna et al. (2017) αναφέρονται λεπτομερώς στην αδυναμία της μεθοδολογίας τους να ανιχνεύσουν την κατεύθυνση της συσχέτισης αυτής. Δηλαδή, εάν οι πατεράδες που ασχολούνται ποιοτικά μπορεί να επηρεάσουν την νοητική ανάπτυξη των μωρών τους, ή μήπως τα μωρά με καλύτερη νοητική ανάπτυξη επηρεάζουν τους πατεράδες τους να ασχοληθούν πιο ποιοτικά μαζί τους;

Ας συνεχίσουμε λοιπόν στην τρίτη παράγραφο του άρθρου του ΑΠΕ-ΜΠΕ:

Η μελέτη των Sethna et al. (2017) αναφέρεται σε ποιοτικά στοιχεία της σχέσης πατέρα-βρέφους.

Μελέτησαν τις σχέσεις των πατεράδων με τα μωρά τους όταν ήταν 3 μηνών, κατά την διάρκεια ανοιχτού session (παιχνίδι και ομιλία) για τρία λεπτά. Μετά από 24 μήνες μελέτησαν ξανά τις σχέσεις πατεράδων με τα μωρά τους κατά την διάρκεια παιχνιδιού (2 λεπτών) και κατά την διάρκεια αφήγησης παραμυθιού (5 λεπτών). Στο τέλος του πειράματος (στους 24 μήνες) εξέτασαν την νοητική ανάπτυξη των μωρών.

Τα νοητικά τεστ προσοχής που χρησιμοποίησαν είναι το Bayley Scale of Infant Development (δείτε εδώ).

Αυτό αποτελείται από τρία σκέλη:

Α) το γνωσιακό σκέλος που αφορά την προσοχή του μωρού σε γνωστά και άγνωστα αντικείμενα, την ικανότητα να παρακολουθεί αντικείμενα που πέφτουν, και γενικότερα παιχνίδια προσομοίωσης,

Β) το λεκτικό σκέλος που αφορά την κατανόηση και έκφραση της γλώσσας, δηλαδή πόσο καλά το μωρό ακολουθεί οδηγίες, αναγνωρίζει και ονομάζει αντικείμενα και ανθρώπους,

Γ) το κινησιολογικό σκέλος που μετράει πόσο καλά το μωρό πιάνει πράγματα, κάθεται, ή φτιάχνει πράγματα.

Τι βρήκαν λοιπόν;

Τα αποτελέσματα τους έδειξαν ότι κάποια χαρακτηριστικά των πατεράδων στους 3 μήνες (απόμακρη συμπεριφορά, αρνητικά συναισθήματα, ευαισθησία κτλ) συσχετίζονταν με καλύτερη ή χειρότερη νοητική ανάπτυξη των μωρών στους 24 μήνες.

Επίσης, βρήκαν ότι τα μωρά με πατεράδες που συμμετείχαν ενεργά κατά την διάρκεια του παιχνιδιού (στους 24 μήνες), είχαν καλύτερη νοητική ανάπτυξη σε σύγκριση με τα μωρά που οι πατεράδες τους ήταν πιο απόμακροι ή και πιο επεμβατικοί (controlling).

Τέλος, βρήκαν ότι τα μωρά με πιο ήρεμους πατεράδες κατά την διάρκεια αφήγησης του παραμυθιού (στους 24 μήνες), είχαν καλύτερη νοητική ανάπτυξη σε σύγκριση με τα μωρά που οι πατεράδες τους ήταν πιο αγχώδεις.

Όλα αυτά βέβαια δεν αναφέρονται στο άρθρο. Επίσης, την «επίλυση προβλημάτων», ή «κοινωνικών δεξιοτήτων», που αναφέρεται το άρθρο δεν ξέρω που το βασίζει. Δεν μπορώ να ξέρω εάν αυτή η προσθήκη είναι λόγω παρανόησης ή λόγω συνειδητής υπερβολής. Το αποτέλεσμα μένει το ίδιο. Ο αναγνώστης του άρθρου θα παραμείνει με μια ανακριβή εικόνα της μελέτης.

Το άρθρο στο ΑΠΕ-ΜΠΕ συνεχίζει:

Η σχέση πατέρα-μωρού, όντως, δεν έχει μελετηθεί επαρκώς. Η λακωνική, όμως αναφορά, σε “διάφορους παράγοντες” που επηρεάζουν την ανάπτυξη ενός παιδιού, ξενίζει και φαίνεται επιτηδευμένα παραπλανητική. Στη μελέτη, αντίθετα, αναφέρονται λεπτομερώς οι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν τα συμπεράσματα τους και πιθανές εναλλακτικές εξηγήσεις του αποτελέσματος τους.

Μετά το άρθρο συνεχίζει:

Στην εισαγωγή και στην συζήτηση της μελέτης των Sethna et al. (2017) αναφέρεται ότι κάποιες μελέτες έχουν βρει διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών όσων αφορά τη σχέση τους με τον πατέρα. Άλλες δεν βρίσκουν διαφορές.

Παραθέτω μεταφρασμένο απόσπασμα από την συζήτηση της μελέτης εδώ:

.

Η μελέτη αναφέρεται, επίσης, ξεκάθαρα στο γεγονός ότι η ανάλυση αγοριών κοριτσιών είχε το μικρότερο δείγμα (ν=136, 52.6% κορίτσια), κάτι που είναι προβληματικό για να καταλήξουμε σε αξιόπιστα συμπεράσματα. Αλλά σίγουρα δεν ‘’αμφισβητεί την διαδεδομένη αντίληψη ότι το παιχνίδι με τον μπαμπά είναι πιο σημαντικό για τα αγόρια’’.

Γενική Συζήτηση

Η μελέτη αυτή είναι ενδιαφέρουσα για τον χώρο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Είναι η πρώτη (αν όχι από τις πρώτες) που μελετήθηκαν τριών μηνών μωρά και εστιάζεται στα θετικά στοιχεία της σχέσης πατέρα-μωρού. Σίγουρα, όπως κάθε μελέτη, έχει και αυτή κάποια προβλήματα, που βέβαια αναφέρονται και συζητιούνται επαρκώς και με ειλικρίνεια.

Εδώ όμως πρέπει να θίξω δυο σημαντικά θέματα:

Πρώτον, σχεδόν καμία επιστημονική μελέτη δεν αρκεί από μόνη της να διαφωτίσει τι συμβαίνει στο εκάστοτε πεδίο. Η επαλήθευση (Reproducibility) αλλά και ένα σύνολο μελετών (Consilience) πάντα χρειάζονται. Στην επιστήμη βασιζόμαστε στην συμφωνία πολλών ανεξάρτητων ερευνών και αποτελεσμάτων για να είμαστε πιο σίγουροι για τα συμπεράσματα μας.

Η συγκεκριμένη μελέτη ίσως φανεί σημαντική αργότερα, αν χρησιμοποιηθεί σε μια μεγάλη μετα-ανάλυση πάνω στο θέμα (μετα-ανάλυση).

Δεύτερον, μια επίσης σημαντική έννοια στην επιστήμη είναι το πώς (μεθοδολογία) οδηγούμαστε στα ανάλογα συμπεράσματα (epistemology). Εάν δηλαδή η μεθοδολογία είναι ποιοτική, εάν είναι κατάλληλη γι’ αυτό που μελετάμε και εάν έχουμε ελέγξει όλες τις παραμέτρους που μπορεί να επηρεάσουν τα συμπεράσματα μας.

Πώς γίνετε ένα ολόκληρο άρθρο που αναφέρει μια μελέτη να μην αφιερώσει λίγο χώρο να εξηγήσει την μεθοδολογία της μελέτης αυτής; Πώς αυτό μπορεί να βοηθήσει τον αναγνώστη να καταλάβει την έρευνα αλλά και να ασκήσει κριτική σκέψη στα αποτελέσματα και συμπεράσματα που του παρουσιάζονται;

Η επικοινωνία επιστημονικών μελετών και αποτελεσμάτων, σίγουρα, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Πολλές φορές οι μελέτες είναι δυσκολονόητες και περίπλοκες. Υπάρχει πάντα η πιθανότητα παρανόησης ή παρερμηνείας. Επίσης, κάποιες φορές είναι πολύ δύσκολο να εξηγήσουμε περίπλοκες μεθοδολογίες και συμπεράσματα με απλά λόγια, έτσι ώστε να γίνουν κατανοητά στο ευρύτερο κοινό. Είναι όμως, πολύ σημαντικό αυτή η προσπάθεια να γίνετε με προσοχή και χωρίς επιπολαιότητες.

Εν κατακλείδι

Εάν η εκλαϊκευμένη δημοσίευση των επιστημονικών μελετών είναι πιο ακριβής και αξιόπιστη, τότε, η δημοσιογραφία θα επιτελούσε μέγιστο κοινωνικό έργο και θα συνέβαλε στην καλυτέρευση της σχέση επιστήμης-κοινού.

Αυτό βέβαια δεν βοηθάει στην αύξηση κυκλοφορίας των άρθρων τους.

  • Λευτέρης

    Σωστότατη η κριτική ,αλλά η αλήθεια είναι η διαφοροποίηση συσχέτισης και αιτιοκρατίας είναι ιδιαίτερα δύσκολο εργαλείο σε ζητήματα μή άμεσα επαληθεύσιμα προς το παρόν.Το εργαλείο αυτό βέβαια βρίσκεται στα χέρια των επιστημόνων και όχι των δημοσιογράφων.Πρακτικά και η αιτιοκρατία στη ψυχολογία θα είναι μια σωρεία στατιστικών συσχετίσεων με κάποια επαγωγική λογική και όχι τόσο πειραματικά όπως φανταζόμαστε στις θετικές επιστήμες όπως τη φυσική.Κάτι αντίστοιχο ισχύει και ζητήματα ιατρικής.

    • Γλουπ!!!

      Πρακτικά και η αιτιοκρατία στη ψυχολογία θα είναι μια σωρεία στατιστικών συσχετίσεων με κάποια επαγωγική λογική και όχι τόσο πειραματικά όπως φανταζόμαστε στις θετικές επιστήμες όπως τη φυσική.

      Κι όμως, η φυσική, όχι μόνο σαν πειραματική και και σαν θεωρητική επιστήμη, βασίζεται κυρίως στη στατιστική.
      Δεν γνωρίζω τις γνώσεις σας περί φυσικής, αλλά η κβαντομηχανική είναι κατ’ εξοχή (αν όχι αποκλειστικά) στατιστική.

      • Λευτέρης

        Μη ταυτίζουμε ακόμα τη κλασσική φυσική με τη κβαντομηχανική όπως τη ξέρουμε.Είναι φιλοσοφικό και λεπτό ζήτημα.Στην κλασσική φυσική υπάρχουν συγκεκριμένοι τύποι που επιβεβαιώνονται πειραματικά.Δεν αποδείχθηκε ο νόμος τη βαρύτητας απλά επειδή πολλά πράγματα που ήταν στον αέρα έπεφταν.Η κβαντομηχανική υπάρχουν δύο εκδοχές είτε ότι είναι πλήρης στον πιθανοκεντρισμό της δηλαδή δεν υπάρχει περαιτέρω ερμηνία της κυματοσυνάρτησης είτε ότι δεν είναι πλήρης και όλες οι πιθανότητες που χρησιμοποοιούταν απλά κάλυπταν μια σχετική άγνοια και δε σήμαιναν τίποτα παραπάνω.Καμιά εκδοχή από τις δύο δεν έχει αποδειχθεί.

        • Γλουπ!!!

          Στην κλασσική φυσική υπάρχουν συγκεκριμένοι τύποι που επιβεβαιώνονται πειραματικά.Δεν αποδείχθηκε ο νόμος τη βαρύτητας απλά επειδή πολλά πράγματα που ήταν στον αέρα έπεφταν.

          χμμ…. Τι σημαίνει πως έχει αποδειχτεί ο νόμος της βαρύτητας (γενικότερα για τους τύπους που λέτε)?
          Σε τι χρόνους και ποιους τόπους?
          Όσο για την κβαντομηχανική, όπως και να το δείτε με τις μέχρι τώρα γνώσεις μας, βασίζεται στην πιθανότητα (στατιστική).
          Και μη ξεχνάμε πως η λέξη «νόμος» έχει τελείως διαφορετική σημασία στη φυσική από ο,τι στην κοινωνία.

          • Λευτέρης

            Μέχρι να φτάσει η φυσική στη θεωρία των πάντων-αν φτάσει- βασιζόμαστε σε κάποιους νόμος που αποδεικνύονται πειραματικά.Μπορεί να μην είναι 100% περιγραφικοί όλου του κόσμου,αλλά έτσι προχωράμε.Η κβαντομηχανική όπως είπα έχει στατιστική ,αλλά δεν ξέρουμε αν αυτή είναι θεμελιώδης σε αυτήν ή απλά ένα μέτρο κάλυψης μιας σχετικής άγνοιας.Είναι καλό να ψάξεις να δεις τη θεωρία bohm de broigle που για καιρό ήταν στα συρτάρια και φαίνεται να κερδίζει κάποιο έδαφος τα τελευταία χρόνια.

          • Γλουπ!!!

            Αν θέλουμε να ακριβολογούμε, οι νόμοι (της φυσικής) είναι υποθέσεις που έχουν μόνο επαληθευθεί, δεν έχουν αποδειχθεί, ούτε καν επιβεβαιωθεί. Και αυτό ισχύει και για τον μικρόκοσμο και για τον μακρόκοσμο.
            Από κει και πέρα, οι μέχρι τώρα γνώσεις μας (πάντα για αυτές μιλάμε) για τη φυσική μόνο πιθανολογικά μπορούν να περιγράψουν ένα σύστημα. Όμοια και των ψυχοεπιστημών (από όπου ξεκίνησε η συζήτηση), μόνο που σε αυτές οι αβεβαιότητες είναι κατά πολύ μεγαλύτερες (ακόμη).
            Η bohmian mechanics είναι πράγματι κατά βάση αιτιοκρατική και ίσως να μπορούσε να επαληθεύσει τις υποθέσεις, αλλά η αναψηλάφησή της κατά καιρούς δεν σημαίνει πως κερδίζει έδαφος ή είναι σωστή ούτε βέβαια πως είναι λανθασμένη.

          • Λευτέρης

            Υπήρξε ένα πείραμα σε ένα πανεπιστήμιο στο Καναδά για τη πορεία των ηλεκτρονίων σε πείραμα διπλής σχισμής που έδωσε ενδιαφέροντα αποτελέσματα.Βεβαία θέλει χρόνο.

  • Ευάγγελος Αθανασόπουλος

    Οι υπερβολές βεβαίως δεν προάγουν το θέμα. Αλλά πρέπει να γνωρίζετε ότι η ανάπτυξη του αριθμού των νευρώνων στο έμβρυο έχει άμεση σχέση με την κατάσταση της εγκύου και το περιβάλλον στο οποίο κυοφορεί. Όταν γεννηθεί το παιδί ο πλούτος των συνάψεων που δημιουργούν αυτοί οι νευρώνες έχει άμεση σχέση με το πόσο ασχολούνται οι άνθρωποι μαζί του (συνήθως οι γονείς) και με το τι IQ θα αναπτύξει. Αυτά είναι αδιαμφισβήτητα εδώ και δεκαετίες από την επιστήμη. Δεν καταλαβαίνω το μακροσκελέστατο άρθρο σας που λίγο ακόμα θέλει να ακυρώσει τις παραπάνω αλήθειες. Ξανά σας λέω υπάρχουν τόσοι Μουρούτηδες και Πασχαλίδηδες που δεν χρειάζεται να ασχολείστε με θέματα που τουλάχιστον είναι διφορούμενα και στην χειρότερη περίπτωση δεν τα γνωρίζετε. Με τον τρόπο αυτό χάνετε την αξιοπιστία σας και την κατα τα άλλα υπέροχη δουλειά σας.
    Και μία εύλογη ερώτηση: είναι καλύτερο ο μπαμπάς να μην ασχοληθεί καθόλου με το παιδί;