Ο μύθος της πανσελήνου κι η φανταστική επίδρασή της στην ανθρώπινη συμπεριφορά

0

Μην σας εκπλήσσει καθόλου το γεγονός ότι το 80% των ανθρώπων πιστεύουν ότι τα Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών των Νοσοκομείων κι η αστυνομία βρίσκονται σε ετοιμότητα κατά τη διάρκεια της πανσελήνου.

Υπάρχουν αμέτρητοι μύθοι, θεωρίες, δεισιδαιμονίες, που θεωρούν την πανσέληνο πηγή μαγικών κι αρνητικών δυνάμεων. Λυκάνθρωποι, αϋπνίες, σεληνιασμός, αυτοκτονίες, επιληπτικές κρίσεις, τρέλα, αύξηση αιμορραγιών (οι πληγές δεν κλείνουν!), αύξηση εγκληματικότητας, αύξηση γονιμότητας, τρώμε περισσότερο αλλά πίνουμε λιγότερο, αυξάνει η κατακράτηση ούρων, μέχρι κι εκλογικά αποτελέσματα αλλάζουν (πχ ΗΠΑ 2000) και διάφορα ακόμη περίεργα και υπερφυσικά φαινόμενα .

Οι Χολιγουντιανές ταινίες τρόμου αρέσκονται τις νύχτες με πανσέληνο να συμβαίνουν  διάφορα τρομακτικά περιστατικά, όπως μαχαιρώματα, πυροβολισμοί ή ψυχωσικές συμπεριφορές.

Όμως σε αντίθεση με τις λαϊκές δοξασίες, οι επιστήμονες δεν έχουν βρει πειστικές ενδείξεις ότι η πανσέληνος μπορεί να επιδράσει στην ανθρώπινη συμπεριφορά

«Οι φάσεις του φεγγαριού μπορεί να επηρεάσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά».

Ποια είναι η αληθοφάνεια των παραπάνω ισχυρισμών; όντως μπορεί στην πραγματικότητα να υπάρχει κάποιου τέτοιου είδους συσχέτιση; κι εάν όχι τότε γιατί τόσοι πολλοί το πιστεύουν;

Το φεγγάρι επηρεάζει το περιβάλλον μας κυρίως με 2 πράγματα – τη βαρύτητά του και το (αντανακλώμενο) φως  του (Η γελοία αστρολογική επιρροή δεν αξίζει να συζητηθεί φυσικά…) τα οποία και θα αναλύσουμε.

Ας εξετάσουμε πρώτα τη βαρύτητα

Αυτό που σκεφτόμαστε συνήθως είναι κάτι σαν το παρακάτω:

Ξέρουμε ότι το φεγγάρι προκαλεί παλίρροιες, οι οποίες έχουν ισχυρές βαρυτικές επιδράσεις στο υδάτινο στοιχείο. Το σώμα μας αποτελείται κυρίως από νερό (75%), όπως κι ο εγκέφαλός μας «κολυμπάει» μέσα στο νερό. Επομένως η παλιρροϊκή δράση του φεγγαριού μπορεί να επηρεάσει – ανάλογα με τους ωκεανούς- και τη λειτουργία του εγκεφάλου μας.

Αυτός ο συλλογισμός όμως είναι παντελώς λάθος! Να γιατί:

Πρώτον, όπως γνωρίζουμε το φεγγάρι προκαλεί παλιρροϊκή επίδραση άσχετα με τη φάση στην οποία βρίσκεται. Η μόνη διαφορά με τη σεληνιακή φάση είναι η σχέση μεταξύ της σεληνιακής παλίρροιας και της ηλιακής παλίρροιας (ναι, ο ήλιος έχει κι αυτός παλιρροϊκή επίδραση στη Γη. Η έλξη της Σελήνης επί του υγρού στοιχείου της Γης είναι κατά 2,2 φορές μεγαλύτερη της έλξης που ασκεί σ΄ αυτό ο Ήλιος.).

Η συνδυασμένη δράση των παλιρροϊκών δυνάμεων της Σελήνης και του Ήλιου οδηγούν σε μέγιστη παλίρροια (ή παλίρροια συζυγίας). Όταν η Σελήνη βρίσκεται στο πρώτο και στο τρίτο τέταρτο οι παλιρροϊκές δυνάμεις του Ήλιου και της Σελήνης αλληλοεξουδετερώνονται μερικώς κι έτσι έχουμε ελάχιστο παλίρροιας (παλίρροια τετραγωνισμού).

Δηλαδή κατά τη διάρκεια μιας πανσέληνου, η σεληνιακή κι η ηλιακή παλίρροια είναι ευθυγραμμισμένες και επομένως η συνδυασμένη επίδραση είναι κατά τι μεγαλύτερη (η οποία ονομάζεται εαρινή ή συζυγική παλίρροια ).

Ωστόσο, το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τη νέα σελήνη, επομένως αν το φαινόμενο της πανσέληνου οφειλόταν στις παλιρροϊκές δυνάμεις, θα έπρεπε να υπάρχει αντίστοιχη ισόρροπη επίδραση και τότε.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα με την επίκληση της βαρύτητας στον ισχυρισμό περί επίδρασης, είναι ότι οι παλιρροϊκές δυνάμεις, εξαρτώνται από τη διαφορά της απόστασης που έχει η πιο κοντινή με την πιο απομακρυσμένη θέσης ενός αντικειμένου από ένα άλλο μεγάλο αντικείμενο. Εντάξει, οι παλίρροιες των ωκεανών καταλαβαίνουμε ότι είναι γεγονότα μεγάλης κλίμακας, και προκαλούνται από τη διαφορετική βαρυτική έλξη της σελήνης ανάμεσα στη κοντινότερη και στην πιο απομακρυσμένη πλευρά της Γης.

Η παλιρροϊκή επίδραση του φεγγαριού όμως ανάμεσα στην πιο κοντινή πλευρά και την πιο απομακρυσμένη πλευρά του κεφαλιού σας, όπως αντιλαμβάνεστε είναι εντελώς αμελητέα. Δεν είναι μετρήσιμη καν . Φανταστείτε ότι ακόμη και σε μια τεράστια λίμνη όπως στην περιοχή των Μεγάλων Λιμνών οι παλίρροιες δεν υπερβαίνουν τα 2 εκατοστά, σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA).

Η σεληνιακή παλιρροϊκή επίδραση είναι στην πραγματικότητα μια πολύ αδύναμη παλιρροϊκή δύναμη. Μια μητέρα που κρατά το παιδί της «ασκεί 12 εκατομμύρια φορές περισσότερη παλιρροϊκή δύναμη στο παιδί της απ ότι το φεγγάρι» (Kelly et al., 1996: 25). Ο αστρονόμος George O. Abell ισχυρίζεται ότι ένα κουνούπι θα ασκούσε περισσότερη βαρυτική έλξη στο χέρι σας από ό, τι το φεγγάρι (Abell 1979).

Επομένως γίνεται κατανοητό ότι η βαρύτητα δεν μπορεί να χει καμία βάσιμη επιρροή στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Ας εξετάσουμε τώρα και την επιρροή που ασκεί το φως της Σελήνης.

Είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι είναι πιο πρόθυμοι να βγουν έξω και να κάνουν πράγματα κατά τη διάρκεια μιας πανσέληνου επειδή υπάρχει περισσότερο φως. Το φαινόμενο αυτό, επομένως, δεν θα πρέπει να παρατηρείται όταν ο ουρανός είναι συννεφιασμένος ή στις μεγάλες πόλεις που το τεχνητό φως κατατρώει το φως του φεγγαριού.

Για να δούμε και τι λένε οι μελέτες.

Δείχνουν οι μελέτες να υπάρχει κάποιου είδους σεληνιακή επίδραση; υπάρχει πραγματικά συσχέτιση μεταξύ κάποιου είδους γεγονότος και του σεληνιακού κύκλου;

Η αλήθεια είναι ότι υπήρξαν εκατοντάδες σχετικές μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες, που αφορούσαν τις εισαγωγές στα έκτακτα, γεννήσεις, ατυχήματα, εγκλήματα, κλήσεις γραμμών βοήθειας – γενικά για κάθε δείκτη ανθρώπινης συμπεριφοράς που μπορείτε να σκεφτείτε.

Οι συστηματικές ανασκοπήσεις αυτών των ερευνών απλά αποδεικνύουν ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις για «περίεργα» κι υπερφυσικά αποτελέσματα.

Πολλές από αυτές τις μελέτες καλύπτουν διάρκεια πολλών ετών ή δεκαετιών με δεδομένα και χιλιάδες ή δεκάδες χιλιάδων παρατηρήσεων.

Μια πρόσφατη γερμανική μελέτη, για παράδειγμα, δεν διαπίστωσε καμία σεληνιακή επίδραση στις γεννήσεις μεταξύ 1920 και 1989.

Ή μια συστηματική ανασκόπηση μελετών εικοσαετίας για τις κλήσεις σε γραμμές βοήθειας αναφέρει ότι:

Αναλύθηκαν 12 μελέτες που εξέτασαν τη σχέση μεταξύ των τηλεφωνικών κλήσεων στην αστυνομία, ή σε κέντρα δηλητηριάσεων και κέντρα αντιμετώπισης προβλημάτων και του σεληνιακού κύκλου. Με βάση τις μελέτες που εξετάστηκαν, συμπεραίνεται ότι δεν υπάρχει κάποια βάση στην πεποίθηση ότι η σεληνιακή φάση σχετίζεται με τη συχνότητα σε κλήσεις ανάγκης. Επιπλέον, δεν υπάρχουν αποδείξεις για αύξηση των κλήσεων για περιπτώσεις που ξέφυγαν «εκτός ελέγχου» συχνότερα στην πανσέληνο.

Σε μια γνωστή ανασκόπηση του 1985 (37 μελέτες με τίτλο «Much Ado about the Full Moon) δεν βρέθηκε καμία σεληνιακή επίδραση σ έναν μακρύ κατάλογο συμβάντων από αυτοκτονίες, ανθρωποκτονίες, εγκλήματα, προβλήματα ύπνου, μέχρι αλκοολισμό κ.α.

Πολλές μεταγενέστερες μελέτες σχετικά με την εισαγωγή σε ψυχιατρικά νοσοκομεία  δεν έδειξαν καμία επίδραση (δείτε κι εδώ του 2006).

Το 1997, οι Gutiérrez-García και Tusell μελέτησαν 897 θανάτους αυτοκτονίας στη Μαδρίτη και διαπίστωσαν ότι «δεν υπάρχει σημαντική σχέση μεταξύ του σεληνιακού κύκλου και των ποσοστών αυτοκτονίας»

«Το φεγγάρι και η τρέλα επανεξετάστηκαν» τιτλοφορείτε μια ακόμη μελέτη κι αναφέρει τα εξής ενδιαφέροντα:

Η πεποίθηση ότι η πανσέληνος σχετίζεται με τις ψυχιατρικές διαταραχές παραμένει ισχυρή παρά τα 50 χρόνια έρευνας που δεν απέδειξαν κάποια σχέση. Το άρθρο εντοπίζει τις ιστορικές ρίζες της πίστης στη δύναμη του φεγγαριού να προκαλεί διαταραχές στο μυαλό, ιδιαίτερα την τρέλα και την επιληψία. Υποτιθέμενοι μηχανισμοί σεληνιακής δράσης επικρίνονται. Προτείνεται ότι τα σύγχρονα ευρήματα που δείχνουν έλλειψη κάποιου σεληνιακού αποτελέσματος μπορούν να συμβιβαστούν με τις παλαιότερες πεποιθήσεις στη δύναμη του φεγγαριού μέσω ενός μηχανισμού στέρησης του ύπνου. Πριν από την εμφάνιση του σύγχρονου τεχνητού φωτισμού το φεγγάρι ήταν μια σημαντική πηγή νυκτερινού φωτισμού που επηρέαζε τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης, τείνοντας να προκαλέσει μια στέρηση ύπνου την περίοδο της πανσέληνου. Αυτή η μερική στέρηση του ύπνου θα ήταν αρκετή για να προκαλέσει μανία / υπομανία σε ευπαθείς διπολικούς ασθενείς και επιληπτικές κρίσεις σε ασθενείς με διαταραχές . Η έλευση του σύγχρονου φωτισμού εξασθένησε αυτό το σεληνιακό αποτέλεσμα, ειδικά στις σύγχρονες αστικές περιοχές, όπου διεξήχθησαν οι περισσότερες μελέτες των σεληνιακών επιδράσεων

Μια άλλη μελέτη με τίτλο «Η πανσέληνος και η είσοδος στα επείγοντα» 58000 ασθενών σε 3 νοσοκομεία δεν έδειξε καμία διαφορά στις ημέρες

Το ξεκάθαρο συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει σεληνιακή επίδραση. Ένας τεράστιος όγκος δεδομένων απλά δεν έδειξε καμία σχέση μεταξύ των σεληνιακών φάσεων και της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Γιατί, τότε οι άνθρωποι πιστεύουν σε τέτοιο τεράστιο ποσοστό;

Οι έρευνες δείχνουν ότι η πίστη σε αυτό το φαινόμενο εντοπίζεται ακόμη και μεταξύ των υψηλά μορφωμένων (40-45%). Στην πραγματικότητα, οι εργαζόμενοι στον κλάδο της ψυχικής υγείας έχουν μεγαλύτερη πίστη στο σεληνιακό αποτέλεσμα: η πλειονότητα των γιατρών (64%) και των νοσοκόμων (80%) πιστεύουν ότι ο σεληνιακός κύκλος όντως επηρεάζει την ψυχική και νοητική υγεία των ασθενών.

Φυσικά πολλοί πιστεύουν τέτοιους μύθους επειδή τους έχουν ακούσει επανειλημμένα από τα ΜΜΕ, από τους φίλους στο facebook, μα ακόμη κι από αστυνομικούς, νοσηλευτές, γιατρούς, κοινωνικούς λειτουργούς και άλλους ανθρώπους που τους ασκούν επιρροή γενικότερα.

Η πιθανότερη απάντηση για το που οφείλετε αυτό είναι η προκατάληψη της επιβεβαίωσης. Confirmation Bias (ή προκατάληψη της προσμονής ή προσδοκία)

Έχουμε την τάση να ψάχνουμε και να δίνουμε έμφαση σε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν την αρχική μας άποψη για κάποιο θέμα και να αποφεύγουμε πληροφορίες που δεν την επιβεβαιώνουν .

Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ ισχυρό και μπορεί να οδηγήσει στην πολύ επίμονη ψευδαίσθηση ότι ένα αποτέλεσμα είναι πραγματικό ενώ δεν είναι.

Πράγματι, μία μελέτη έδειξε ότι οι νοσηλευτές ενός ψυχιατρείου που πιστεύουν στην επίδραση της πανσέληνου έγραψαν περισσότερες αναφορές για περίεργη συμπεριφορά των ασθενών από ότι εκείνοι οι νοσηλευτές που δεν πίστευαν σε αυτό!

Επομένως, η πίστη στη σεληνιακή επίδραση απλά ανατροφοδοτείται από τον εαυτό της.

Νεότερη προσθήκη 17/1/2018: 

Eρευνητές, με επικεφαλής τη Susan Hough της Γεωλογικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ, δημοσίευσαν μια έρευνα στο περιοδικό «Seismological Research Letters»,  στην οποία ανέλυσαν στοιχεία 204 σεισμών με μέγεθος πάνω από τους 8 βαθμούς σ όλο τον κόσμο, από το 1600 μέχρι σήμερα. Το αποτέλεσμα είναι ότι δεν παρατηρήθηκε καμία στατιστική συσχέτιση ανάμεσα στη συχνότητα των μεγάλων σεισμών και στη θέση της Γης σε σχέση με τη Σελήνη (φάσεις του φεγγαριού) ή με τον Ήλιο (εποχές). Οι μεγάλοι σεισμοί στην πραγματικότητα κατανέμονται τυχαία μέσα στο χρόνο, επομένως δεν είναι δυνατό να γίνει κάποια πρόβλεψη πότε και που θα συμβεί ο επόμενος.

Βέβαια, συμπλήρωσε σκωπτικά η Houg, «αργά ή γρήγορα κάποιος όλο και κάποιος μεγάλος σεισμός θα συμβεί σε πανσέληνο και τότε θα αρχίσει πάλι όλη αυτή η παραφιλολογία…Η ελπίδα είναι ότι τουλάχιστον δώσαμε στους ανθρώπους μια μελέτη που δείχνει ότι, δεν υπάρχει ιστορικό μεγάλων σεισμών που να συμβαίνουν στατιστικά την πανσέληνο».